ذات متعدد است پس وجوب وجود عارض ذات است نه عين ذات و گفتيم اين محال است ، و يا اين است كه معلول غير ذات است پس لازم مىآيد كه ذات در تعيّن خود معلول غير باشد و آنچه در تعيّن ( اعم از آنكه تعيّن را به معناى تشخص بگيريم كه مساوق وجود است و يا به معناى ما به الامتياز و مناط كثرت بگيريم به بيانى كه از شيخ گذشت ) معلّل است در ذات هم معلّل است ( صدرالمتألّهين اقسام را تثنيه كرده نه تثليث و حال آنكه اقسام ابتدائى امتياز سه قسم است : امتياز به تمام ذات و به جزء ذات و به عوارض ، و شايد جزء ذات را ذكر نكرده به واسطهء بداهت بطلانش ، فتأمّل ) .
صدرا بر اين تقرير ايراد مىگيرد و بعد خودش جواب مىدهد . حاصل ايراد و جوابش با آنچه ما در [ پاورقى ] نوشتيم چندان فرقى ندارد . حاصل ايراد صدرالمتألّهين اين است كه : شما مىگوييد « وجوب وجود » خارج از ذات نيست و عين ذات است . مقصود شما چيست ؟ آيا مقصود اين است كه اين مفهوم بديهى عين كنه و حقيقت واجب است كه هذا ممّا لا يتفوّه به عاقل و به طور قطع و يقين اين مفهوم كنه حقيقت واجب و عين ذات واجب نيست ، پس ناچار مقصود شما از ذاتى بودن مفهوم « وجوب وجود » و عرضى نبودن آن اين است كه ذات واجب بما هو هو منشأ انتزاع اين مفهوم ( عرضى ) است . چه مانعى هست كه ما دو ذات فرض كنيم كه هر دو منشأ انتزاع اين مفهوم باشند ؟ ( البته مقصود دو ذات متباين است و گرنه دو ذاتى كه قدر مشترك داشته باشند بايد ما به الامتياز داشته باشند و اشكالات بالا عود مىكند ) . خلاصهء كلام آنكه اگر مقصود از اينكه وجوب وجود زائد بر ذات نيست [ اين است ] كه اين مفهوم عين ذات واجب است و در صورت تعدد بايد ما به الامتيازى ضميمهء اين حقيقت شود پس اين واضح البطلان است و اگر مقصود از عينيّت وجوب وجود با ذات واجب اين است كه ذات بذاته منشأ انتزاع باشد به خلاف ممكنات كه بغيرها منشأ انتزاعند ، فرض ابن كمونه مىآيد .
بعد مىگويد : اگر بگويى هنگامى ذاتى بذاته منشأ انتزاع وجوب وجود مىشود كه وجود خاصش و تعيّنش عين ذاتش باشد و اين مستلزم تشخص و عدم تعدد واجب است ، مىگوييم : شبههء ابن كمونه باز مىآيد كه چه مانعى دارد كه دو ذات متباين بما هو متباين وجود خاص و تعيّن عين ذاتشان باشد ؟
و لهذا گفته شده كه در اينجا خلط شده بين مفهوم و مصداق ، زيرا آنجا كه مىگويند اگر « وجوب وجود » مشترك باشد لازم مىآيد تركيب ، مفهوم « وجوب وجود »
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 333
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٣٣