الحركة و السكون » ذكر شده است .
در ذيل اين فصل عنوانى دارد به نام « عقدة و حل » . در تحت اين عنوان سخن امام فخر رازى را در دو كتابش يكى در مباحث المشرقية و ديگرى شرح عيون الحكمة ( از بوعلى است ) در مورد تشكيك در خروج شئ از قوه به فعل تدريجا ، ذكر مىكند و به پاسخ آن مىپردازد . اين شبهه و تشكيك در كلمات اقدمين هم بوده است و بهمنيار آن را نقل كرده است ولى جوابى كه بهمنيار و ديگران دادهاند اين بوده كه اين تشكيك بر مبناى حركت قطعيه وارد است نه بر حركت توسّطيه .
صدرالمتألهين گويد : جمهور متأخرين از همين راه رفتهاند كه بهمنيار رفته است به خيال اينكه راه درستى است مگر سيّد و استاد ما داماد - دام ظلّه العالى - كه براى اولين بار ثابت كرد كه جواب صحيح چيز ديگرى است و ثابت كرد كه فرضاً حركت قطعيه را موجود ندانيم جواب شبهه داده نمىشود ؛ و بعلاوه ثابت كرد كه بر خلاف آنچه تاكنون گفتهاند حركت قطعيه وجود حقيقى دارد و ساختهء ذهن نيست ؛ و آنگاه تحقيق كافى كرد در نحوهء وجود اشياء تدريجىّ الوجود و در معنى وجود شئ در « آن » و وجود شئ در زمان ، و هم تحقيق كرد در معنى و مفهوم ابتداء داشتن وجود اشياء ؛ و اين تحقيقات مورد قبول صدر المتألهين قرار گرفت و تأثيرى در فكر او نمود در مسألهء بعد چهارم بودن زمان .
مسألهء ديگرى كه بايد رويش كار بشود مسألهء تقسيمات وجود است به نفسى و رابطى و رابط . در نظر سبزوارى اين تقسيمات روشن است ولى در كلمات بوعلى و قدما اين تقسيمات وجود نداشته است .
صدرالمتألهين در آخرين فصل از منهج اول از مرحلهء اول [ اسفار ] متعرض اين مطلب شده است و فصلى باز كرده تحت عنوان « فى الوجود الرابطى » و در آن فصل ثابت كرده كه وجود رابطى دو اصطلاح دارد و فرق وجود رابط و رابطى را - كه غالباً موجب اشتباه است - بيان كرده و او گرچه در اين فصل نامى از مير داماد نمىبرد ولى همانطور كه حاجى سبزوارى در حاشيه اشاره كرده او در اين فصل از استادش مير داماد در كتاب افق المبين بهره گرفته است .
ضمناً اين نكته يادآورى شود كه در اين فصل اسفار نوعى تشويش لفظى هم وجود دارد و بعضى مدعى هستند كه در بعضى از نسخ صحيح جهات تشويش را پيدا كردهاند .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 247
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٤٧