از بيان گذشته معلوم شد كه مير داماد توانسته واقعاً نوعى حدوث براى اشياء ثابت كند غير از « حدوث زمانى » كه متكلمين گويند و غير از « حدوث ذاتى » كه حكما معتقدند .
مطلب ديگر از مير داماد كه تأثير زيادى در حكماى بعد از او داشته عبارت از اثبات حركت قطعى و اثبات هويّت تدريجى زمان در خارج است .
حركت به دو معنى است ؛ يكى به معنى توسّطى و ديگرى به معنى قطعى كه قبل از مير داماد هم اين اصطلاح بوده . حركت توسطى عبارت از « كون الشئ بين المبدأ و المنتهى » است ؛ و گاه حركت به معنى يك امر متصل متدرّج الوجود است كه مثل زمان ، يك كشش متصل است . آيا حقيقت ، حركت قطعى است يا حركت توسطى ؟
قبل از مير داماد حكما حركت توسطى را حقيقى مىدانستند . در اين صورت زمان هم بايد اعتبارى باشد و اين ذهن ماست كه امتداد را براى آن اعتبار مىكند . ولى اگر حركت قطعى را حقيقى دانستيم ديگر امتداد زمان هم امر حقيقى است .
مير داماد اولين بار ثابت كرد كه حركت قطعى حقيقى است كه هم پاسخ اشكال فخر رازى را در اين باب داده و هم اينكه زمينه را براى ملا صدرا فراهم كرد كه بگويد زمان بعد چهارم است كه در مبحث « قوه و فعل » اسفار فصل 10 تحت عنوان « فى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 246
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٤٦