مورد آنها به كار برده است . دموكريت ( ذيمقراطيس ) پدر نظريه اتمى چنين نظرى داشت . او مىگفت تمام تغييرات و تبديلاتى كه در جهان مىبينيد جوهرى نيست يعنى به اساس اشياء كارى ندارد بلكه به ظواهر اشياء مربوط است ، يعنى آن ذرات در كنار هم كه جمع مىشوند و بر اساس نوع ارتباطى كه بين آنها برقرار مىشود اشياء مختلفى را به وجود مىآورند . مثلًا آب از همان ذرات اتمها كه يك رابطه مكانيكى مخصوص با هم دارند به وجود آمده است ( اين ذرات مثل قطعات ماشين كه انسان آنها را با هم مرتبط كرده است از هم جدا هستند ولى به واسطه علل خارجى در كنار هم قرار مىگيرند و اشياء را به وجود مىآورند ) . آب مجموعهاى از اين ذرات است با رابطه مكانيكى مخصوص ، و آتش هم مجموعهاى از همان ذرات است با روابطى ديگر . البته خود ذرات در شكلهاى مختلف هستند ، بعضى كروىاند ، بعضى مكعب ، بعضى استوانهاى و بعضى منشورى . از اين نظر ذراتى كه آب يا هوا يا آتش را به وجود آوردهاند با هم فرق دارند . او معتقد بود ذرات تشكيل دهندهء روح نيز ذرات مخصوصى است . اين ذرات وقتى با هم اجتماع پيدا كردند مثلًا آب درست مىشود و وقتى جدا شدند به حالت اول برمىگردند . ممكن است اجزاء سازنده را به هم پيوند بدهند تا شكلى درست بشود و بعد خراب كنند و به شكل ديگرى درآورند . بنابر اين حركت ، يا تغيير و تبديل ، يك امر سطحى است در ظاهر اشياء كه در ماهيت و واقعيت اشياء تأثيرى ندارد ، زيرا واقعيت را همان ذرات اتمى كه ابدى و ازلى و تغيير ناپذيرند تشكيل مىدهد و ماهيت آنها نيز تغيير ناپذير است ، تنها شكل ظاهرى اشياء است كه تغيير مىكند . اين شكل ظاهرى ، واقعيتى ماوراء واقعيت اتمها به وجود نمىآورد و قهراً ماهيت جديدى پديد نمىآيد . مثلًا ما و شما الآن اندامى هستيم از مجموعهاى از ذرات كه ميلياردها ميليارد بار يا - به عبارت سادهتر - نامتناهى بار با هم جمع شدهاند و شيئى - مثلًا اين اندام - را به وجود آوردهاند كه مىتواند بعد خراب شده و هر ذرهء آن با ذرات ديگر جمع شود و اشياء و اندامهاى مختلف ديگر را به وجود آورد ، ولى واقعيت حقيقى همان واقعيت ذرات است كه تغيير ناپذير است ، تغيير در همين شكل ظاهرى است .
نظريه سوم : نظريه ارسطو . ارسطو نظريه سومى در باب حركت و به طور كلى تغيير ارائه داد . نظريه او در حدود دو هزار سال در جهان حاكم بود و هنوز هم ارزش خود را
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 186
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٨٦