« عدم » ناشى مىشود . براى توضيح مطلب ذكر دو مقدمه لازم است :
1 . چنان كه مىدانيم منطقيّين به طور كلى « قضايا » را دو نوع مىدانند : موجبه و سالبه . حكم ذهن در مورد قضيه موجبه واضح است . در اين گونه قضايا ذهن حكم مىكند به وجود موضوع ، مانند « زيد هست » ، و يا به وجود چيزى براى موضوع ، مانند « زيد ايستاده است » .
در قضيه سالبه چطور ؟ مثلًا اگر بگويم « زيد ايستاده نيست » مفاد قضيه چيست و ذهن عمل خود را به چه شكلى انجام داده است ؟ ممكن است ابتدائا چنين به نظر برسد كه مفاد قضيهء « زيد ايستاده نيست » اين است كه « زيد ناايستاده است » . قطعا چنين تصورى غلط است . « زيد ناايستاده است » يك قضيه موجبه است و ماهيت اينچنين قضيه ماهيت ايجابى است ، سلب و عدم در ناحيه محمول و جزء محمول قرار گرفته است و به اصطلاح « موجبهء معدولة المحمول » است . ماهيت ايجابى يا سلبى قضيه را در ماوراء موضوع و محمول بايد جستجو كرد . تفكيك نكردن ايندو سبب اشتباهات و مغالطات فراوانى در استدلالها و قياسها مىگردد . البته منطقيين ، يعنى كسانى كه كم و بيش در منطق واردند ، ميان اين دو نوع قضيه اشتباه نمىكنند و از اين جهت با هم اختلافى ندارند .
كسانى كه ماهيت ايجابى و سلبى قضايا را در ماوراء موضوع و محمول تشخيص مىدهند دو دستهاند : يك دسته چنين مىانديشند كه تفاوت قضيه موجبه و سالبه در « نسبت » است ، يعنى دو نوع « رابطه » و دو نوع « پيوند » وجود دارد : رابطه و پيوند ايجابى و رابطه و پيوند سلبى ؛ آنجا كه مىگوييم : « زيد ايستاده است » پيوند ميان « زيد » و « ايستاده » از نوع « هستى » است و آنجا كه مىگوييم : « زيد ايستاده نيست » پيوند ميان آن دو از نوع « نيستى » است . هم كلمه « است » و هم كلمه « نيست » در فارسى از نظر اين دسته نمايندهء رابطه موضوع و محمول است . به اصطلاح منطقى از نظر اين عده مفاد قضيه سالبه « السلب الربط » يعنى « ربط بودن سلب » است « 1 » .
ولى دسته ديگر كه بوعلى و صدر المتألهين از آنها هستند اين عقيده را سخت خطا مىدانند و معتقدند كه نوع رابطه و پيوند در موجبه و سالبه يكى است و در هر دو
هامش
( 1 ) . براى توضيح بيشتر در ماهيت قضاياى موجبه و سالبه و انواع نظريات مربوط به آن ، مىتوان به پاورقى صفحهء 44 جلد دوم ( مقاله پنجم ) كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم ( ص 288 - 291 مجموعه آثار 6 ) مراجعه كرد .