( 3 ) حدوث و قدم
حدوث دهرى ( 1 )
دَهْرِىٌّ أبْدا سَيِّدُالْأفاضِل كَذاكَ سَبْقُ الْعَدَمِ الْمُقابِل .
بِسابِقِيَّةٍ لَهُ فَكِّيَّة لكِنَّ فِى السِّلْسِلَةِ الطّولِيَّة .
تا اينجا ما دربارهء دو نوع از حدوث و قهراً دربارهء دو نوع از قدم بحث كرديم ، يكى حدوث و قدم زمانى و ديگرى حدوث و قدم ذاتى .
گفتيم كه حدوث زمانى مسبوق بودن شىء است به عدمى كه مقابل با وجود خودش است ، يعنى غيرقابل اجتماع با وجود شىء است ، ولى حدوث ذاتى مسبوق بودن شىء است به عدمى كه مقابل اين وجود نيست ، بلكه قابل اجتماع با اين وجود است ، يعنى آن عدم نقيض اين وجود نيست ؛ چون مقصود ما از آن عدم به تعبيرى كه در اينجا گفتهاند همان ليسيت ذاتيهء ماهيت يعنى امكان ذاتى شىء است . امكان ذاتى يك شىء هيچ گونه مغايرتى با وجود آن شىء ندارد ؛ و چون امكان ذاتى در مرتبهء مقدم بر وجود شىء است يعنى شىء به حسب مراتب عقلى ( و نه مراتب عينى ) در مرتبهء اول داراى امكان است و در مرتبهء بعد متلبس به وجود مىشود پس وجودش مسبوق است به امكانش ، و همين مسبوقيت را ما « حدوث ذاتى » مىناميم