حدوث و قدم ذاتى
حدوث ذاتى در مقابل قدم ذاتى است . اگر ما به شيئى بگوييم « قديم ذاتى » يعنى ماهيتش در مرتبهء ذاتش اين لااقتضائيت را ندارد ، بلكه ماهيتش در مرتبهء ذاتش اقتضاى وجود دارد ؛ و اگر به شيئى بگوييم « حادث ذاتى » يعنى ماهيتش در مرتبهء بعد از مرتبهء ذاتش لااقتضاى از وجود و عدم است و در مرتبهء بعد موجود است و قهراً چيزى كه در مرتبهء ذات لااقتضا باشد و در مرتبهء بعد موجود باشد وجودش ديگر از ناحيهء خودش نيست ، بلكه از ناحيهء غير است .
پس هر معلولى از معلولهاى عالم به حدوث ذاتى متصف است . هرچه كه در عالم معلول باشد « حادث بالذات » است ، چون واضح است كه تا شىء ممكن الوجود نباشد معلول نمىشود . هر معلولى وجودش از ناحيهء علت است و در مرتبهء قبل از آنكه اين وجود را از علت بگيرد ، يعنى در مرتبهء ذات خودش ، يك لااقتضائيتى دارد . پس هر معلولى كه متصف به وجود مىشود وجودش كه مأخوذ از علت است مسبوق است به لااقتضائيت ذاتش . اين معناى حدوث ذاتى است .
پس تنها ، موجودى كه معلول هيچ علتى نباشد و وجودش از ذات خودش باشد ( كه قهراً ديگر آن موجود ممكن الوجود نخواهد بود بلكه واجب الوجود خواهد بود ) « قديم بالذات » است و هر موجودى كه اينچنين نباشد « حادث بالذات » است .
بنابراين از اينجا بود كه تقسيم حدوث به حدوث زمانى و حدوث ذاتى پيدا شد .
ريشهء تاريخى بحث حدوث ذاتى و حدوث زمانى
اكنون كه معنى حدوث ذاتى و حدوث زمانى روشن شد يك مسألهء قابل بررسى اين است كه ببينيم ريشهء اين بحث حدوث و قدم به اين نحو كه در كتب ما مطرح است - كه آمدهاند حدوث را تقسيم كردهاند به حدوث زمانى و حدوث ذاتى و بعد بعضى ديگر از حكما و فلاسفه به اقسام ديگرى از حدوث قائل شدهاند مانند حدوث دهرى ميرداماد كه در آينده آن را مورد بحث قرار مىدهيم - چه بوده است