جورى تربيت كرد كه او به غايات خودش برسد ؛ يعنى استعدادهاى انسان را بشناسيم و آن استعدادها را در او پرورش بدهيم . اين مىشود تربيت صحيح ؛ يعنى بر اساس شناخت فطرت او تمام استعدادها را هماهنگ با فطرت او پرورش دهيم .
روش ديگر اين است كه مىگويد انسان را به صورتى بايد پرورش دهيم كه به اصطلاح به درد اجتماع بخورد . اين در نهايت به اين معنى است كه به درد انسانهاى ديگر بخورد ؛ يعنى اين انسان مىشود مصنوع براى انسانهاى ديگر . اين خيلى مسألهء مهمى در تعليم و تربيت است . اگر اين نظر را بپذيريم كه انسانها را بايد جورى تربيت كرد كه به درد جامعه بخورند ، گاهى تضادى در اينجا برقرار مىشود ، به اين صورت كه خودش مىخواهد به كمال خودش برسد و در نتيجه به درد جامعهاى كه مربيان مىخواهند نمىخورد . اين مسألهاى است كه الآن درمورد آن گير كردهاند .
گاهى بايد انسان را ناقص كرد تا به درد جامعه بخورد . در اين صورت است كه مىبينيد خودش را ساقط كرده است . مثلا فكر مىكنيم كه جامعه احتياج به جلّاد دارد . جلّاد يعنى چه ؟ يعنى آدمى كه هر وقت جامعه به او گفت اين طناب را به گلوى اين شخص بينداز ، اطاعت كند . عواطف و اراده و اختيار و همه چيز را بايد در وجود چنين شخصى كشت تا به درد اين جامعه بخورد . اما از نظر خود او ، تا او را ناقص نكنيم جلّاد نمىشود . اگر بخواهيم به او علم و آگاهى و فهم و درك بدهيم به درد اين كار نمىخورد .
آن وقت اين مسأله مطرح مىشود كه آيا در واقع امر يك چنين تضاد غير قابل حلى وجود دارد ؟ يا نه ، ما جامعهء فطرى داريم بر اساس انسان فطرى . در اينجا آن مسأله كه آيا انسان مدنىّ بالطبع است و يا نيست ، مطرح مىشود . مىتوان فرد را طورى پرورش داد كه هم استعدادهاى فردىاش پرورش پيدا كند و هم در عين حال براى جامعه مفيد باشد . بهترين نظام اجتماعى آن نظامى است كه بر ضد نظام كمالى فرد نباشد . اين نظام يك فرمول عملى دارد . اين مثال را كه بيشتر در آن مباحث « تعليم و تربيت » استفاده كردهايم در اينجا مىآورم : گوسفند را كه يك موجود جاندار هم هست در نظر مىگيريم . يك وقت است كه مالك گوسفند كمال خود گوسفند را در نظر گرفته و مىخواهد آن را پرورش دهد .
يك وقت هم هست كه ارزش گوسفند را براى خودش در نظر گرفته است [ كه ] براى اينكه براى او سودمند باشد اين گوسفند را چگونه بايد پرورش داد . اگر گوسفند نر
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 428
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٢٨