اشكال هيوم بر حكمت و عنايت الهى
هميشه نظام موجودات دليل گرفته شده است بر وجود صانع حكيم . رايجترين و عمومىترين ادلّه ، اگر نگوييم محكمترين ادلّه ، كه براى اثبات وجود خدا آورده مىشود دليل نظم است . مىگويند كه نظم در موجودات دلالت مىكند بر حكمت صانع ، بر عنايت صانع .
هيوم آمده و يك كار به اصطلاح خيلى پر سروصدايى انجام داده است . او مطالبى تأليف كرد بر رد اين برهان و گفت كه اين برهان به هيچ شكلى بر صانع حكيم دلالت نمىكند . با اينكه خود هيوم يك آدم ماترياليست و مادى نبود و از نظر كليسايى شخصى با ايمان محسوب مىشد نه ملحد و ماترياليست ، ولى اين فكر و روش براى خود كليسا و بعد هم براى ديگران پيدا شد كه حساب علم و فلسفه از حساب دين و مذهب و ايمان جداست . ما به خدا ايمان داريم و دل ما به خدا ايمان دارد ، اما اگر كسى بخواهد از طريق علمى و فكرى و فلسفى خدا را اثبات كند ، به هيچ وجه مسأله قابل اثبات نيست .
هيوم به صورتى خيلى قوى آمد و برهان نظم را رد كرد ؛ گفت كه اين نظام موجودات به هيچ وجه دلالت بر وجود صانع حكيم نمىكند ، بر خلاف آنچه كه اين همه افراد ديگر آمدهاند و گفتهاند كه دلالت مىكند . حالا نمىدانم كه در اين مورد كتابى نوشته است يا نه ، اگر هم نوشته باشد به فارسى ترجمه نشده است . يك كتابى از او ترجمه شده به نام « تاريخ طبيعى دين » كه آقاى دكتر عنايت ترجمه كرده است ، كه در بارهء تاريخ اديان است . نمىدانم آيا در قسمتهاى آخر آن كتاب به اين بحث رسيده و آن را مطرح كرده است يا نه . ولى امروز هر كتابى كه فرنگيها در باب فلسفهء دين مىنويسند ، اولين مسألهاى كه مطرح مىكنند همين حرف هيوم است كه آمده بر برهان نظم خدشه كرده و گفته است كه اين برهان به هيچ وجه بر خدا دلالت ندارد « 1 » .
هامش
( 1 ) . سؤال : اين نظر او در تاريخ فلسفه نيست ؟
استاد : چرا ، اجمالًا در تاريخ فلسفه هست نه به تفصيل . در شرح حالش مىنويسند كه او كتابى نوشت و به خاطر همين كتاب مورد حمله واقع شد و جرأت هم نكرد كه در زمان حيات خودش چاپ كند و از چاپ آن منصرف شد . اما در نزديكيهاى مرگ وصيت كرد كه بعد از مرگم آن را چاپ كنيد . بعد از مرگش كتاب را چاپ كردند . متن اصلى اين كتاب به انگليسى موجود است و نويسندگان در كتابهاى خود خيلى از آن نقل كردهاند . البته من فتوكپى يك كتابى را كه قسمتى از آن راجع به فلسفهء دين بود دارم كه همين نظريات هيوم در آنجا به طور مشروح منعكس شده . اين كتاب هنوز چاپ نشده و بعد هم نمىدانم چاپ بشود يا نشود . ولى درتاريخ فلسفهها هرجا كه شرح حال هيوم باشد اين نظر او هم هست .