فردا مىآيد ، آيا باز فردا هم مىتوانيد همين علم را به همين شكل داشته باشيد ؟
- علم اول در ظرف خود درست است و هنوز هم همان « مىآيد » است .
استاد : در ظرف خودش مىدانيم كه « مىآيد » است ، ولى الآن چطور ؟ اين علم كلى را شما داريد ، به طور جزئى آن را مىگوييد . شما اگر الآن در خودتان نگاه كنيد ، [ مىبينيد ] كه زمان را در آنجا كلى گرفتهايد ؛ جزئى بگيريد . وقتى كه شما علم داريد كه فلان حادثه واقع مىشود ، بعد از اينكه حادثه واقع شد ، آيا باز نحوهء علم شما همان علمِ متوجه به آينده است ؟ نه . اما اگر به نحو كلى زمانى باشد ، هيچ وقت عوض نمىشود و آن چنين است كه علم داريد كه مثلًا روز 15 بهمن ساعت 5 بعد از ظهر سال 1354 فلان حادثه واقع مىشود ، كه اين يك امر مجرد و كلى است در ذهن شما ، كه خودتان را به كلى از زمان خارج كردهايد . در آنجا هيچ قيدى نمىآوريد كه آن در گذشته است يا در آينده . مثل علمى است كه منجم دارد . علم او هم به همين شكل است . علم منجم هميشه به صورت كلى است ، يعنى فارغ از زمان است ، و آن چنين است كه مثلًا فلان حادثه در روز و ساعت فلان واقع مىشود . اين شكل علم ، قبل از حادثه و بعد از آن يكسان است ؛ البته علم او از آن جهت كه علم منجم است ، نه از آن جهت كه مثل علم ما حادثه را دارد مشاهده مىكند . ولى اگر بخواهد به نحو جزئى باشد قهراً متغير است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 335
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٣٥