الآن علم دارد كه قطار در گرمسار ايستاده است . البته علم بشر آنقدر دقيق نيست كه هيچ تخلفى نداشته باشد . ممكن است يك دقيقه ، دو دقيقه يا ده دقيقه تخلف داشته باشد . اما اگر فرض كنيم كه ما آنقدر به علل احاطه داشته باشيم كه جميع عللى را كه كندكننده يا تندكننده است بشناسيم ، از قبيل حركت باد و عوامل ديگر ، اگر ما به همهء اينها علم داشته باشيم ، نه تنها يك ثانيه تخلف ندارد ، بلكه يك ميليونيم ثانيه هم تخلف ندارد . آن كسى كه در قطار است علم به جزئى دارد و به نحو جزئى ، و آن كس كه روى قاعده و ضابطهء كلى و از روى محاسبه اين را كشف مىكند ، علم به جزئى دارد از طريق كلى .
علم حق تعالى به جزئيات به نحو كلى است
سخن بوعلى اين است كه علم حق تعالى به همهء اشياء حتى به جزئيات به نحو كلى است . « لايَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمواتِ وَ لا فِى الْارْضِ » « 1 » . شيخ هم به همين جور آيات تكيه مىكند و مىگويد معناى چنين آياتى اين نيست كه علم خداوند به اشياء به نحو جزئى و زمانى است . علم جزئى و زمانى كه مانند خود آن معلوم متغير است ، لايق ذات پروردگار نيست . اين از نقص موجودِ عالِم پيدا مىشود . ولى موجود عالم كامل كه از روى علم به علت علم به معلول پيدا مىكند و قهراً به وجه كلى است ، او علم به تمام دقايق و ذرات دارد ، ولى همه را به نحو كلى علم دارد .
چون اين مسأله جاى لغزش داشته و ممكن بوده كه مورد توهم واقع شود ، همين مطلب را شيخ خيلى بسط داده و يكى دو صفحه روى آن بحث كرده و به عبارتهاى مختلف آورده است ، در صورتى كه مطلب همين بود كه عرض كردم .
سؤال : اين اشكال قاعدتاً به اين قسمش كه علم فعلى باشد وارد نمىشود .
استاد : كدام قسم ؟
- علم دو قسم است : يكى به تبع معلوم ، يكى هم صور مرتسمه كه فعلى
هامش
( 1 ) . سبا / 3 .