است و وجودش يك چيز ديگر ، و وجودش براى ذاتش حاضر است . « موجودٌ لذاته » يعنى موجودٌ لا لغيره . آن معنايى كه ما از آن به « حضور ذات براى ذات » تعبير مىكنيم ، همين است كه ذات از خود پنهان نيست ، آن مناط غيبت كه ماده و علائق ماده باشد وجود ندارد . اين ذات به اعتبار اينكه خودش براى خودش حاضر است ، يعنى به اعتبار حاضر شدن خودش براى خودش ، مىگوييم معقول است ؛ و به اعتبار اينكه خودش است آن چيزى كه خودش براى او حاضر است ، [ و به عبارت ديگر به اعتبار اينكه خودش براى خودش حاضر است ، ] مىگوييم عاقل است ؛ و به اعتبار اينكه در اينجا همين ذاتْ حضور است ، يك چيزى غير ذات نيست كه مناط حضور باشد ، [ مىگوييم عقل است . ] وقتى « حاضر » و « حاضر شده » يكى بود قهراً « حضور » هم يك چيز جداگانهاى نخواهد بود .
اين است كه شيخ كوشش دارد اين مطلب را اثبات كند كه شما از اين سه مفهوم مغايرت عينى نفهميد . در مواردى كه احياناً شما مىبينيد مغايرت هست به اين علت نيست كه اين مفاهيم اقتضا كردهاند . آن ، خصوصيت مورد است كه اثنينيت را اقتضا مىكند ؛ مثل عمل « خوردن » كه در مفهوم اين عمل ، فاعليت و قابليت وجود دارد ، يعنى چيزى را به صورتى درآوردن كه قابل هضم باشد . خوردن ، يك چنين چيزى است ؛ چيزى كه قبلًا از چيز ديگرى جداست ، آن را به صورت يك امر قابل جذب و قابل هضم درآوردن . اينجا به اعتبار اينكه يك قابليتى بايد در كنار فاعليت وجود داشته باشد اثنينيت لازم است ؛ نه اينكه هرجا لفظ « فاعل » و لفظ « مفعول » و يك مصدر داشتيم بگوييم كه هيأت فاعل و هيأت مفعول و هيأت مصدر سه چيز جداگانه را اقتضا مىكنند .
مغايرت مفاهيم در بحث « عليت » به معنى مغايرت در وجود نيست
ما اين را در اصول فلسفه در باب « ايجاد » گفتهايم . ايجاد يعنى چه ؟ ايجاد يعنى اعطاء وجود ، وجود دادن . آنگاه مىگوييم كه آيا از نظر مفهوم ، ميان مفهوم وجود دادن با مفهوم پول دادن فرق است ؟ نه ، فقط اينجا بجاى وجود ، پول را گذاشتهايم و آنجا بجاى پول ، و چه بگوييم اعطاء پول كرد ؛ يعنى مفهومها با يكديگر مساويند ؛ چه بگوييم اعطاء وجود كرد ، و چه بگوييم اعطاء پول كرد ؛ يعنى هر دو از نظر مفهوم همسنگ