همان چيزى كه آن را « علمحضورى » مىناميم اگرچه شيخ اسم « علم حضورى » را نمىبرد و شايد هم اصطلاح « علم حضورى » در كلمات شيخ آمده باشد .
اين يك مطلب بود در باب اينكه اساساً مناط علم چيست ؟ چه راهى داريم كه بتوانيم اثبات كنيم كه مثلًا واجبالوجود به ذات خودش عالم است ؟ و چگونه عقلى را به نام « عقل فعال » يا موجود مجردى را اثبات كنيم [ كه به ذات خود آگاه است ؟ ] آيا دليل و برهانى داريم كه آن موجود به خود آگاه است ؟ تا برسد به غير خود كه در مرحلهء بعد سؤال مىشود . سخن اينها همين است كه مناط علم ، حضور صورت شئ در نزد عالم است ، حضور حقيقت شئ در نزد عالم است ؛ و اين حضور جز در موجود مجرد امكانپذير نيست ، و در مورد شئ مجرد هم تخلفناپذير است . اين ، مسألهء آگاه بودن مجرد به ذات خود است .
ايراد مطرح شده بر نظريهء اتحاد عاقل و معقول
مسألهء ديگرى كه به دنبال اين مسأله پيش مىآيد ، اشكال اتحاد عاقل و معقول است . همينقدر كه ما بگوييم موجودى به ذات خود آگاه است و به دليل اينكه مجرد است خودآگاه است ، روشن نمىكند كه آيا به نحو اتحاد عاقل و معقول است يا به نحو اختلاف عاقل و معقول . ممكن است در ذهن كسى اينجور بيايد [ كه « خود » و « آگاهى به خود » دو چيز جداگانهاند ، ] همانطور كه در مورد انسان اغلب چنين فكر مىكنند ، يعنى مىگويند انسان موجودى است به ذات خود آگاه ، ولى اگر ذهن آن گويندگان را بشكافيد مىبينيد اينجور خيال مىكنند كه انسان ذاتى دارد و آگاهى به آن ذات . وقتى ما مىگوييم انسان خودآگاه است ، امروزيها چنين مىانديشند كه انسان خودى دارد و به آن خود هم آگاهى دارد ، كه در اين صورت در انسان يك خود وجود دارد و يك آگاهى به خود . همانطور كه انسان به غير خود مثلًا به اين اتاق آگاه است ، يك خودى دارد و يك آگاهى به اين اتاق كه اين آگاهى تعلق دارد به اين خود ؛ وقتى هم مىگوييم انسان خودآگاه است ، آن هم قهراً چنين مىشود كه انسان خودى دارد و يك آگاهى به آن خود ؛ و اين معنايش اين است كه عاقل ، آن خود است ، آگاه همان خود است ؛ آگاهى چيست ؟ آگاهى خود نيست ، چيز ديگرى است ، خود غير از آگاهى است . آن كه مورد آگاهى است چيست ؟ آن « آگاه شدهء از آن » چيست ؟ آن هم خود است . البته خودشان اين حسابها را نمىكنند كه مسأله