شئ ، كه « برهان لمّى » ناميده مىشود . دليل ، استدلال به شئ است از راه آثار و علائم شئ ، كه « برهان إنّى » ناميده مىشود . واجبالوجود برهان ندارد ، بلكه او برهان بر همه چيز است . براى او دلايل واضحه ، كه احياناً به دليل « برهان إنّى » نيز مىگويند ، وارد مىشود .
شيخ در اشارات در صدد اقامهء برهان لمّى است ، كه آن را « برهان صدّيقين » خوانده است .
شيخ گفته است كه من از خود ذات به ذات برهان مىآورم و اين إنّى نيست ، بلكه لمّى است .
يك اصطلاحى هگل آورده كه از كليدهاى فلسفهء اوست . او مىگويد فلسفه كارش توضيح جهان است و مىخواهد از راه تعليل ، يعنى بيان علت اشياء ، جهان را توضيح دهد . بعد مىگويد علت در امور جزئى مىتواند توضيحدهنده باشد ، ولى در كل جهان نمىتواند . مثلًا مىپرسيم چرا آب منجمد شد ؟ مىگوييم چون حرارت زير صفر است . ولى در كل جهان وقتى به علت نخستين مىرسيم ، او چون علت ندارد توضيح ندارد ، و چون او توضيح ندارد پس هيچ چيز توضيح ندارد ، زيرا همهء توضيحات به او منتهى مىشود . مىگويد چون فلسفهها به دنبال علت رفتهاند به نتيجه نرسيدهاند . اما او دليل را قابل قبول مىداند و مىگويد دليل به طور قطع نتيجه مىدهد ، و خدا را دليل نخستين مىداند .
اما در فلسفهء صدرائى ، بنا بر مبناى اصالت وجود ، عليت عين دليل خواهد بود .
شيخ چيزى مىگويد كه معيار او براى اثبات همهء صفات است : يكى سلب مشابهات از او ، و ديگرى ايجاب يك سلسله نسب براى او .
در آخر شيخ وارد اين مطلب مىشود كه « و هو مبدأ كل شئ و ليس هو شيئاً منالاشياء بعده » . در بسيارى از نسخهها « مبدأ » ندارد ، كه مىشود « و هو كل شئ » .
اگر اين طور باشد ، معلوم مىشود كه شيخ هم به اين مطلب كه « بسيط الحقيقة كل الاشياء » رسيده است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 238
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٣٨