منتها عوارض هم مانند خودشان مجرّدند . پس مطلبى را كه شيخ استبعاد مىكند آنها انكار نمىكنند . مثلًا اگر پر طاووس در اينجا يك فرد محسوس دارد ، در آن طاووس عقلانى هم همين عوارض هست ولى به شكل معقول آن نه محسوس ، كه البته اينها را ما بعداً نقل مىكنيم .
[ و اگر افراد محسوس محتاج مفارقات نيستند ، پس مفارقات علل و مبادى آنها نمىباشند ] و حال آنكه بناى كلام بر اين است كه آنها مبادى و عللند . حال اگر كسى بگويد كه ما اين قسمتش را رها مىكنيم ، ما فقط مىخواهيم يك افراد معقولى از هر طبيعتى را اثبات كنيم ولو اينكه علل و مبادى نباشند ، شيخ مىگويد ايراد ديگر وارد است كه اينها موجودات بلااثرى هستند . اگر آنها را علل و مبادى بدانيم آنها را فعّال دانستهايم و اگر از مبادى بودن آنها دست برداريم موجودات بىاثرى خواهند بود [ و فرد مادى يك نوع كه قوا و افعال دارد ] خيلى كاملتر است از فرد غيرمادّى آن . امثال شيخ وجود عقلانى را مساوى با فاعليت مىدانند و لهذا به عقول طوليه قائل هستند . اين اشراقيون هستند كه ممكن است به عقول غيرفعّال قائل باشند . اينها عقل عاشر را فعّال مىدانند كه فعال در طبيعت است .
و العجب منهم إذ يجعلون الخطّ متجرّدا فى قوامه عن السطح ، و النقطة عن الخطّ ، فما الّذى يجمعها فى الجسم الطبيعى ؟ أطبيعة واحدة منهما توجب ذلك ؟ فكذلك يجب أن يجمعهما لو كانت مفارقة أو قوّة نفس أو عقل أو بارئ ، ثم الخطّ كيف يتقدّم الجسم التامّ تقدّم العلل و ليس هو صورته ، فليس الخطّ صورة الجسمية ولا هو فاعله و لا هو غايته ، بل إن كان و لابدّ فالجسم التامّ الكامل فى الأبعاد هو غاية الخطّ و غيره و لا هو هيولاه ، بل هو شئ يلحقه من جهة ما يتناهى و ينقطع .
شما مىگوييد اينها به حسب ذات مىتوانند از يكديگر جدا شوند ، خط از نقطه جدا شود ، نقطه از خط جدا شود ، خط از سطح جدا شود . پس چطور شد كه اينها در جسم طبيعى از يكديگر جدا نمىشوند و هميشه نقطه به خط احتياج دارد و خط به سطح و سطح به جسم ؟ علتش چيست ؟ در اين صورت لازم مىآيد كه بگوييم اگر مىبينيم در طبيعت خط و نقطه با هم جمع شدهاند اقتضاى طبيعت جسم يا طبيعت سطح نبوده بلكه نفسى يا عقلى يا خداوند آمده و اينها را با همديگر جمع كرده است .
از طرف ديگر چطور شما مىگوييد جسم از سطح درست شده و اين تعليميات را علل و مبادى مىدانيد و منشأ اصلى قرار دادهايد ؟ چطور مىگوييد كه تعليميات منشأ
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 560
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٦٠