شما بياييد با يكديگر ازدواج كنيد ؛ به زن مىگفتند تو نه ماه اين بچه را در رحم خود نگاه دار ، بعد وضع حمل كن ، بعد بچه را نگاهدارى كن و سالها زحمت اين بچه را بكش براى اينكه مىخواهد نوع انسان ادامه پيدا كند ، مىگفتند مىخواهيم هرگز ادامه پيدا نكند ؛ همان نسل اول نوع انسان منقرض مىشد . ولى وقتى اين لذتها را در دستگاه ادراكى انسان قرار دادند ، اصلًا خود اين كارها براى انسان هدف مىشود و او به خيال خودش دارد ازدواج مىكند كه لذت بيشترى از زندگى ببرد و مىگويد زندگى همينهاست و لذت زندگى در همينهاست ؛ ولى خودش نمىداند كه الآن در استخدام طبيعت است و طبيعت به اين شكل او را استثمار و استخدام كرده براى هدفهايى . اين است كه در عقل عملى انسان - يعنى دستگاه فكرى مربوط به عمل انسان كه بايدها و نبايدها ، خوب و بدها ، اينكه اينجا لذت است آنجا رنج است از آن حاصل مىشود - تمام اينها يك سلسله امورى است كه براى انسان ضرورى است . انسان تا اين لذتها و رنجها در كامش نباشد هرگز دنبال رفع نيازهاى طبيعت نمىرود .
پس در اينجا ما دو مطلب را گفتيم : يكى اينكه نقش رويّه در انسان - در مقابل حيوان و در مقابل نبات و در مقابل جماد - اين است كه در ميان چند غايتى كه براى انسان مطرح است انسان يكى از آنها را انتخاب مىكند ، ولى حيوان كه رويّه ندارد و انتخاب در وى نيست تغيير مسير مىدهد اما انتخاب و ترجيح و محاسبه و اصلح را برگزيدن براى حيوان مطرح نيست . در نبات نيز چند غايت ممكن است پيش بيايد كه در اثر ويژگيهاى طبعى به سوى يكى مىرود . در جمادات نيز يك غايت بيشتر نيست .
جماد داراى وتيرهء واحد است .
مطلب دوم اينكه دستگاه فكرى انسان در استخدام دستگاه طبيعى انسان است ؛ يعنى طبيعت است كه براى هدفهاى خودش مىخواهد حركت بكند و اين دستگاه فكرى و اين موجود متحرك بالاراده را استخدام مىكند .
شيخ مىگويد : اگر ما طبيعتى را در نظر بگيريم كه اصلًا غايت ندارد ، فقط فكر و رويّه وجود دارد ، آيا فكر و رويّه مىتواند طبيعت غير ذىغايت را ذى غايت كند ؟ نه ، اصولا غايت داشتن به فكر داشتن مربوط نيست . كار فكر اين است كه طبيعت كه غايت دارد و چند غايت دارد ، يكى از آنها را انتخاب كند . لهذا اگر ما موردى را در نظر بگيريم كه انسان هم مانند جمادات در آن مورد يك غايت بيشتر پيش رو نداشته باشد و غايات ديگرى نباشد كه بخواهد انتخاب كند ، قهراً احتياجى به رويّه ندارد ، بدون
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 445
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٤٥