فى حدذاته چنين چيزى مىتواند وجود داشته باشد ، مىتواند هم دائما كمتر بشود ولى ما احساس نكنيم ؛ در حركت كيفى هم همين جور است ؛ در حركت كيفى هم ممكن است همهء اشياء دائما به موازات يكديگر حركت كيفى داشته باشند گو اينكه ما احساس بكنيم يا نكنيم ؛ در حركت جوهرى هم همين جور است ؛ ممكن است همهء اشياء به موازات يكديگر حركت جوهرى داشته باشند و ما احساس نكنيم ؛ ولى در حركت مكانى نه ، در آن اشكالى هست . در حركت مكانى اگر همه با هم حركت كنند چيزى حركت نكرده است ، چرا ؟ براى اينكه اصلًا در باب ماهيّت حركت مكانى اين اختلاف هست ، چون در باب خود مكان اين اختلاف هست كه اصلًا واقعيّت « مكان » چيست ؟ اگر ما واقعيت مكان را فضا بدانيم ، يك فضاى مجرد ، بعد مجرد ، مثل آنچه كه شيخ اشراق قائل است ، يعنى به فضاى مستقل از اجسام قائل باشيم ، بگوييم مستقل از همهء اين اجسامى كه مىبينيم يك فضايى وجود دارد و معنى حركت مكانى اين است كه اجسام نقطههايى از آن فضا را كه اشغال كردهاند تغيير مىدهند ؛ بله ، در آن صورت همهء اجسام مىتوانند حركت كنند يعنى هر كدام آن جايى را كه در آن فضا دارند عوض كنند و بروند جاى ديگرى ، البته به شرطى كه آن فضا غير متناهى يا بزرگتر باشد ، و بايد « ابعاد جسمانى » را بگوييم كه محدود باشد .
ولى بنا به نظريهء مثل بوعلى سينا كه قائل به فراغ و بعد مجردى نيستند ، مىگويند : اساساً ابعاد از اين جسم به وجود مىآيد و « مكان » عبارت است از سطح مقعّر جسم حاوى ، و به عبارت ديگر مكان از نسبت ميان اشياء درست مىشود . مكان اين شىء ، يعنى اين شىء در ميان اين اشياء . اگر مىگوييم اين كتاب در اين مكان است ، معنايش اين است كه از يك طرف اين ميز آن را احاطه كرده و از پنج طرف ديگر هوا بر آن احاطه كرده است . اگر بگوييم « هواى اينجا » يعنى آن هوايى كه بر آن اين ديوار احاطه پيدا كرده است . ديوار را اگر بگوييم در اينجا ، يعنى جسمى كه بر او آن هوا احاطه كرده است . اصلًا مكان غير از « موقعيت شىء در ميان اشياء ديگر » معنايى ندارد و حركت مكانى يعنى تغيير موقعيّت دادن . حالا اين شىء وقتى كه حركت كرد موقعيتش عوض مىشود ؛ يعنى آن قسمت از اين ميز كه بر سطح آن احاطه كرده بود ديگر بر آن احاطه ندارد ، به جايش چيز ديگر بر آن احاطه پيدا مىكند ؛ آن قسمت از هوا كه بر آن احاطه داشت ديگر بر آن احاطه ندارد ، چيز ديگر احاطه دارد . تغيير موقعيتش مىشود تغيير مكان . حالا اگر بنا باشد اين حركت كند با همانى كه بر آن
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 202
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٠٢