آفريدگار ، زيرا غايت فاعل به معنايى كه اثبات كرديم كمالى است كه نقص فاعل را ترميم مىنمايد و براى خداى آفريدگار ، نقص نمىتوان فرض كرد .
آرى ، فلسفهء عاليه در مورد آفريدگار به يك معنى باريكتر كه از سطح اين بحث بالاتر است غرض و غايتى اثبات مىكند .
از بررسى حقيقت « غايت » دو نظريهء ذيل استنتاج مىشود :
( 1 ) . در جهان هستى « اتفاق » وجود ندارد .
( 2 ) . بخت خوب يا بد ( شانس ) موهوم و بىحقيقت است .
شرح
چنان كه قبلًا تحقيق شد معناى « عليت » صرفاً اين نيست كه دو چيز دائماً متعاقب يا مقارن يكديگر پيدا شوند . رابطهء عليت يك رابطهء واقعى است بين وجود علت و وجود معلول ، به اين معنى كه وجود معلول ناشى از وجود علت و متكى به علت است ، و قدر متيقّن اين است كه در مورد هر علت و معلولى اين قضيه صادق است كه « اگر علت وجود نمىداشت معلول وجود پيدا نمىكرد » ولى هرگز صادق نيست كه « اگر معلول وجود پيدا نمىكرد علت وجود پيدا نمىكرد » ؛ يعنى معلول در وجود و واقعيت خود وابسته و نيازمند به علت است ولى علت در وجود و واقعيت خود مستقل و بىنياز از معلول است .
حالا بايد ببينيم كه عليت متقابل و نيازمندى متقابل كه بين فعل و غايت هست چگونه است ؟ در اينكه « فعل ، علت و شرط وجود غايت است » شك و ترديدى نيست زيرا مسلّما اگر فعل وجود پيدا نكند غايت وجود پيدا نمىكند ، مثلًا اگر انسان غذا نخورد سير نمىشود و اگر سنگى كه از بالا به پايين حركت مىكند مسافت بين راه را طى نكند به مركز نمىرسد . پس عليت و دخالت فعل در وجود غايت به طور واضح محرز است و منكرين غايت نيز آن را قبول دارند . ولى عليت و دخالت غايت در وجود فعل به اين نحو نيست كه وجود خارجى غايت كه مؤخر است از وجود فعل ، علت وجود فعل باشد زيرا اين محال و ممتنع است ، بلكه به اين نحو است كه وجود غايت در مرتبهء وجود فاعل ، علت وجود فعل است و به عبارت ديگر توجه فاعل به غايت ، علت وجود فعل است و اگر اين توجه و ميل به غايت در فاعل نبود هرگز فعل وجود خارجى پيدا نمىكرد . مثلًا انسانى كه غذا مىخورد براى آنكه سير بشود اول به جانب « سير شدن » متوجه مىشود و به طرف سير شدن حركت مىكند و غذا خوردن از آن جهت وجود پيدا مىكند كه وسيلهء سير شدن و معبر سير شدن است و به عبارت ديگر مسافتى