و همچنين مىگوييم با اتومبيل از تهران ساعت 9 به سوى قزوين رهسپار شديم و بنا بود تا ساعت دوازده برسيم ولى اتفاقا ميان راه ماشين عيب كرده يك ساعت ما را لنگ نمود .
و همچنين مىگوييم چند سال پيش اوضاع اقتصادى و آرامش كشورها بد نبود و مردم دست به اصلاحاتى زده بودند ، اتفاقا جنگ جهانى دوم پيش آمده نظام موجود زندگى را به هم زد .
شرح
علت فاعلى قطع نظر از علت غائى فاعل بالقوه است نه بالفعل و ناقص است نه كامل و با علت غائى است كه فاعل تمام و علت تامّه مىشود . حكما گفتهاند كه علت غائى مكمل فاعليت فاعل است و ايندو در يكديگر مندرجاند .
سخيفتر از اين اشكال اين است كه بگوييم چون اصل غائيت مستلزم انتخاب وسيله است پس مستلزم اختيار است و چون اختيار منافى با جبر و ضرورت علّى و معلولى است پس اصل غائيت منافى با ضرورت علّى و معلولى است و از طرف ديگر اصل ضرورت علّى و معلولى پايهء نظام قطعى موجودات است پس اصل غائيت منافى با نظام قطعى موجودات است .
پاسخ اين اشكال نيز از آنچه در مقالهء 8 و اين مقاله گفته شد روشن است و ما ثابت كرديم كه اختيار در انسان منافى با ضرورت علّى و معلولى نيست بلكه ثابت كرديم كه نفى ضرورت علّى و معلولى منافى با اختيار و آزادى انسان است تا چه رسد به نوع انتخاب و اختيارى كه طبيعت در سير تكاملى خويش مىكند .
بنا بر اصل غائيت ، نظام قطعى علّى و معلولى موجودات ، صورت كاملترى به خود مىگيرد زيرا اگر ما در قانون عليت تنها علت فاعلى را دخيل بدانيم ، يعنى علل فاعليه را بلاغايت و بلاهدف بدانيم ، هر چند موجودات همه با يكديگر مرتبط و متصل خواهند بود ولى روابط منحصر خواهد بود به روابطى كه بين هر فعل و فاعل بلاواسطهء خودش هست ، ولى بنا بر اصل غائيت علاوه بر رابطهاى كه همواره بين فعل و فاعل هست يك رابطهء خاصى نيز بين هر فاعل و نتيجهء فعل هست و مثل اين است كه يك نوع جذب و انجذابى بين ايندو برقرار است و به عبارت ديگر بنا بر انكار اصل علت غائى يگانه چيزى كه حوادث را به جلو مىبرد رابطهاى است كه بين حوادث حاضر و حوادث گذشته است و اين حوادث گذشته است كه در پشت سر اين حوادث واقع