و همچنين نظريهء ديگر طبيعى كه اين فرضيه را تكميل مىكند ( هر حادثه كه در جهان هستى اتفاق مىافتد هرگز از ميان نمىرود ) نظر به بيان گذشته مفهومش اين است كه چون هر عمل عكس العملى دارد كه خود نيز عملى است و عكس العمل ديگرى دارد و همچنين . . . به وسيلهء تبديل قهقرائى مىتوان حادثهء نخستين را پيدا كرد يعنى حادثهاى مانند حادثهء گذشته به وجود آورد ( نه عين آن ) و گرنه شرايط زمانى و مكانى هر حادثه بايد از كار بيفتد و در اين صورت ناموس علّيت و معلوليّت باطل گرديده و نظام خارج و ذهن سپرى خواهد شد .
شرح
و به پارهاى از جملهها كه در مواردى گفته شده و بوى اصالت وجود از آنها استشمام مىشود استناد مىكند ؛ و البته اين خود دليل واضحى است بر مطالب ما زيرا اگر مسألهء اصالت وجود مثل پارهاى از مسائل در نزد قدما مطرح بود خود صدرالمتألهين كه در دو زمان دو عقيده دارد دربارهء قدما دو عقيدهء متضاد پيدا نمىكرد . به طور قطع مسألهء اصالت وجود و اصالت ماهيت و همچنين مسألهء وحدت و كثرت وجود به صورت دو مسألهء روشن كه حدود و مقدمات و لوازم آنها كاملًا در نظر گرفته شده باشد در قديم موجود نبوده ، چيزى كه هست اين است كه احياناً در كتب بعضى از حكما كلماتى يافت مىشود كه دلالت بر اصالت وجود مىكند مثل برخى كلمات ابن سينا يا كلمات خواجه نصيرالدين طوسى ، ولى با توجه به ساير عقايدى كه اين دانشمندان در ساير مسائل اظهار داشتهاند روشن مىشود كه اگر احيانا در مورد بخصوصى وجود را به صورت امرى اصيل و ماهيت را به صورت امرى اعتبارى تلقى كردهاند به جميع مقدمات و نتايج و لوازم اين مطلب توجه نداشتهاند .
لازم است گفته شود كه در طول زمانى كه [ حكما ] دربارهء وجود بحث كردند عرفا از راه ديگرى دربارهء وجود بحث كردند . عرفا وجود را با نظر يك مفهوم اعتبارى و انتزاعى نگاه نمىكردند بلكه وجود را يگانه حقيقت مىپنداشتند . البته سخن عرفا روى اصول ديگرى كه مبتنى بر كشف و شهود بود ادا مىشد يعنى عرفا بحث عقلى به عنوان « اصالت وجود و اعتباريت مهيت » نداشتند ، فقط سخنانى داشتند كه با اصالت وجود سازگار بود . صدر المتألهين كه قائل به اصالت وجود شد و آن را با براهين عقلى و فلسفى اثبات كرد از آراء و عقايد عرفا الهام مىگرفت ، چيزى كه هست مشار اليه براى نظريهء آنان مبناى عقلى و فلسفى پيدا كرد همان طورى كه در بسيارى از موارد ديگر نيز نظريهء عرفا را تأييد كرده و براى آنها مبانى عقلى و فلسفى محكمى تأسيس