پس ناچار صورت ادراكى احساسى خود را هم به فعل و هم به ماده و هم به خودمان مىدهيم چنان كه بچه در نخستين روزهاى زندگى هر چه به دستش مىآيد گرفته و به دهان مىبرد ، آنگاه چيزهاى خوردنى را خورده و آنچه نمىتواند
شرح
است و همين اشاره مطلب ما را كافى است .
ايضاً حيوان به غايت فعل ارادى خويش آگاه است . هر فعلى كه به مقتضاى انديشه و اراده واقع مىشود خواه ناخواه از يكى از « تمايلات » يا « ميلهاى » نفسانى حيوان سرچشمه مىگيرد .
تمايلات يا ميلها عبارت است از منشأهاى اصلى نفسانى هيجانها و اشتياقاتى كه در وجود حيوان پيدا مىشود و منجر به حركات ارادى مىشود . در وجود حيوان تمايلات مختلفى هست و هر تمايلى هيجانى به طرف شئ خاصى ايجاد مىكند ، تمايل به غذا غير از تمايل جنسى و هر يك از ايندو غير از تمايل به جاه و مقام است . در اينكه تمايلات حيوان و بالاخص انسان چند تاست و كداميك اصل است و كداميك فرع ، بحثهاى دقيق علم النفسى شده و نظريههاى دقيقى پديد آمده و شايد در آينده ما وارد اين مبحث بشويم .
به هر حال هر فعلى كه به مقتضاى اراده و انديشه از حيوان سر مىزند خواه ناخواه از يك ميلى سرچشمه مىگيرد و غايتى كه در درجهء اول منظور حيوان است ارضاى آن ميل است . مثلًا كودك احتياج به غذا پيدا مىكند و يك احساس آميخته به هيجان و لذتى در وجود خود احساس مىكند كه ما آن را « گرسنگى » مىخوانيم . اين هيجان از ميل به غذا سرچشمه مىگيرد و كودك تلاشى كه براى غذا مىكند براى ارضاى همين ميل است و ما نام اين ارضاء را در اينجا « سيرى » گذاشتهايم .
هر فعلى كه ابتدا به نظر مىرسد كه على رغم ميل انسان واقع مىشود از يك ميل مخفى سرچشمه مىگيرد ؛ مثلًا شخص بر خلاف تمايلات خودپرستى خويش به يك عمل اخلاقى نوعخواهانه اقدام مىكند و چون بر خلاف تمايلات خود پرستى است مىپندارد كه اين فعل مطلقاً بر خلاف ميلش صورت گرفته و حال آنكه واقعاً يك تمايل ديگرى ( تمايل نوع خواهى مثلًا ) در وجودش مكتوم بوده كه در آن حال بر ساير تمايلات شخص فائق آمده و عمل وى را تحت كنترل خود قرار داده و اگر چنين