پاسخ
اگر با ذهن روشن يك قضيه را ( اعم از بديهى و نظرى ) تأمل كنيم خواهيم ديد خود به خود با قطع نظر از خارج و محكىّ خود ممكن است با خارج مطابقت بكند يا نكند ( احتمال صدق و كذب ) و هيچگاه نمىپذيريم كه يك قضيه با جميع قيود واقعى
شرح
خواهند بود و چنان كه مىدانيم در هر استدلال دو مقدمه ( صغرى - كبرى ) بايد مفروض و مسلّم باشد پس حداقل علاوه بر « اصل امتناع تناقض » يك اصل بديهى ديگر بايد داشته باشيم كه اولين قياس را تشكيل دهند و بعلاوه لازم است نتيجه شدن جزئى را از كلى ( انتاج شكل اول ) بلاواسطه پذيرفته باشيم يعنى اين را نيز به طور بديهى تصديق كرده باشيم . پس اين نظريه كه اصل بديهى منحصر است به اصل امتناع تناقض ، قابل قبول نيست .
ب . ساير اصلهاى بديهى اساساً اصلها بلكه حكمهاى جداگانهاى نيستند بلكه عين « اصل امتناع تناقض » هستند كه در موارد مختلف به كار برده مىشود ؛ مثلًا اصل امتناع تناقض در مورد « مقادير » به صورت « قانون مساوات » و در مورد « علّيت » به صورت « اصل امتناع صدفه » و در موارد ديگر به صورتهاى ديگر تعبير مىشود .
اين نظريه نيز قابل قبول نيست زيرا اختلاف قضايا تابع اختلاف اجزاء تشكيل دهنده يعنى موضوع و محمول است . موضوع و محمول در ساير اصول با موضوع و محمول در اين قضيه مختلف است و بعلاوه اشكال دوم كه بر نظريهء اول وارد بود بر اين نظريه نيز وارد است .
ج . اصل امتناع تناقض و ساير بديهيات همه بديهى اولى هستند و در عين حال همهء آن بديهيات نيازمند به « اصل امتناع تناقض » هستند ، چيزى كه هست نوع نيازمندى بديهيات اوليه به « اصل امتناع تناقض » با نيازمندى نظريات به بديهيات ، مختلف است . نوع نيازمندى نظريات به بديهيات اين است كه نظريات تمام هستى خود را مديون بديهيات هستند يعنى نتيجهاى كه از يك قياس گرفته مىشود عيناً مانند فرزندى است كه مولود پدر و مادر است ، ولى نوع نيازمندى بديهيات اوليه به اولالاوائل طور ديگرى است و آن را به دو نحو مىتوان تقرير كرد ، يكى به همان