علمى به مهيات بيهوده و بىثمر بوده و دستگاه مهيتگيرى به منزلهء اين است كه انسان به يك نقطه از درياى پهناور با چين موج نشانى بگذارد ، و از اينجاست كه دانشمند آشنا با علوم طبيعى و سبك تحقيقات جديد چيزى را كه مىشنود از مهيت وى جويا نمىشود بلكه از اثر و خاصهاش مىپرسد ، نمىگويد « چه مىباشد ؟ » مىگويد « چه مىكند ؟ » .
شرح
و مهيتى مغاير با ذات و مهيت ساير دستهها بشناسيم و به عبارت ديگر مبتنى بر اين است كه معتقد شويم كه اشياء در قالبهاى مخصوصى ريخته شدهاند و هر قالبى ذاتاً غير از قالب ديگر است و هر يك از آن قالبها را به عنوان ذات و مهيت آن اشياء بشناسيم . ولى تحقيقات مقرون به مشاهده و آزمايش جديد ثابت كرده كه اشياء در قالبهاى مخصوص و جداگانه ريخته نشدهاند و اساساً واقعيتهاى خارجى اختلافات ذاتى با يكديگر ندارند . تحقيقات جديد ثابت كرده كه آنچه در خارج واقعيت دارد فقط يك واقعيت است كه تركيبات گوناگون به خود مىگيرد و اختلافات اشياء مربوط به اختلاف تركيبات اجزاء همان واقعيت وحدانى است ، چيزى كه هست ما از هر يك از آن تركيبات يك تصور خاص داريم و ابتدائاً قبل از آنكه تحقيقات علمى كافى بكنيم مىپنداريم كه هر يك از واقعيتهاى متصوّرهء ما ذاتا مباين و مخالف آن ديگرى است . مثلًا ما ابتدائاً سنگ و درخت و انسان و هزارها چيز ديگر مىبينيم و مىپنداريم هر يك از اينها ذاتاً مباين با ديگرى است ولى پس از تحقيق و آزمايش به اين نتيجه مىرسيم كه تمام اين اشياء بيشمار ، از يك عده عناصر معدود كه با نسبتهاى مختلف با يكديگر ارتباط پيدا كردهاند تركيب يافتهاند يعنى مىفهميم كه اختلافات اين مركبات ، ذاتى نيست . سپس عناصر را بررسى مىكنيم . در بررسى عناصر نيز ابتدا مىپنداريم كه هر يك از آنها ذاتاً مباين ديگرى است ولى تحقيق و آزمايشهاى دقيقتر علمى بر ما روشن مىكند كه عناصر نيز به نوبهء خود از اتمها تشكيل يافتهاند و اختلاف وضع و ساختمان داخلى اتمها عناصر را از يكديگر متمايز ساخته است يعنى مىفهميم كه اختلافات عناصر نيز ذاتى نيست . سپس گامى جلوتر مىرويم و اتمها را مورد مطالعه قرار مىدهيم ، مىبينيم آنها نيز از ذرات كوچكترى ساخته شدهاند يعنى اختلافات آنها نيز ذاتى نيست و مربوط به اختلاف وضع و عدد و حركت ذرات تشكيل دهندهء آنهاست . سپس گامى ديگر پيش مىرويم مىبينيم خود آن ذرات تشكيل دهندهء اتمها نيز داراى ماهيتهاى جداگانه و غير قابل تغيير و تبديل نيستند زيرا گاهى در وضع