و پس از اين مرحله قوهء مدركه شروع مىكند به ادراك مفردات و نسب و تركيب و تجزيهء محسوسات و متخيلات ، و البته بيان تفصيلى آنها از توانايى ما بيرون است
شرح
كسى فرضا بگويد « چون عصا حركت مىكند دست حركت مىكند » همه كس آن را غلط مىداند .
در باب عليت و معلوليت و اقسام آن مسائل زيادى هست از قبيل اينكه : آيا عليت و معلوليت واقعيت دارد و نظام هستى نظام علّى و معلولى است يا نه ؟ آيا ترتب معلول بر علت ، ضرورى و تخلف آن ممتنع است يا نه ؟ آيا شرط است كه علت و معلول همزمان باشند يا نه ؟ آشنايان به فلسفه و علوم جديد و قديم مىدانند كه اين مسائل و يك سلسله مسائل ديگر مربوط به مسألهء عليت و معلوليت همواره در تاريخ فلسفه و علوم در درجهء اول اهميت قرار داشته و دارد . در اين سلسله مقالات يك مقالهء مستقل ( مقالهء 9 ) به آن اختصاص داده شده است .
آنچه مربوط به اين مقاله است اين است كه تصور عليت و معلوليت ابتدا از چه راه و از چه مجرايى براى ذهن حاصل مىشود ؟
در اينجا سه نظريه است : نظريهء عقلى ، نظريه حسى ، نظريهاى كه در اين مقاله اتخاذ شده است .