موقع ادراك ) حتى يك جمله را نمىخواهيم انكار نماييم ، چيزى كه هست نظر اين دانشمندان را به مثالى كه در آغاز مقاله و دو نظرى كه در ذيل آن آورديم بايد جلب كرد و پرسيد كه اين بيان كداميك از دو نظر نامبرده را مىتواند تأمين كند ؟ زيرا نظر دوم به فكر و ادراك قابل انطباق نيست . بسيار شگفت آور است ، اين دانشمندان « مورد نزاع » را از بيخ فراموش كرده ( البته اين فراموشى به فراموشى عمدى نيز بى شباهت نيست ) و مورد قبول و تسالم را هى به رخ خصم مىكشند 1 .
كسى نمىخواهد بگويد هنگام ادراك در انسان خواص مادى مربوط موجود نمىشوند .
كسى نمىخواهد بگويد جانوران زنده و من جمله انسان هنگام ادراك و فكر ، سلسله اعصاب يا مغز را به كار نمىاندازند ( و اگر كسى بگويد نفس بعد از مفارقت بدن باقى و به ادراكات خود ادامه مىدهد سخنى است كه اساساً دخلى به اين گفتگو ندارد چنان كه خواهد آمد ان شاء اللّه ) .
ولى اين حقيقت را نيز نمىشود ناديده انگاشت كه ادراكات و افكار پهناور ما با اينكه هيچكدام از خواص ضرورى ماده را - مانند اجزاء ، انقسام ، تحول ، شخصيت - ندارند چگونه مىتوانند مادى بوده باشند و چگونه مىتوان گفت ؟ مگر ما هر حقيقتى را با خواص ضرورى وى اثبات نمىكنيم ؟
گذشته از اين اگر راستى مدرك يا ادراك ما همان لكههاى سياه و سفيد عكسى بود ( مطابق نظر دوم مثال صدر مقاله ) كه در چينهاى مغز يا لاهاى اعصاب مرتسم مىشوند چگونه مىتوانستيم اين واقعيتهاى خارجى را توى آنها پيدا كنيم يا از يك راهى به آنها پى ببريم 2 ؟ چنان كه منظرهاى را كه عكسى با همهء خصوصياتش نشان
شرح
( 1 ) . رجوع شود به پاورقى صفحات 75 - 79 .
( 2 ) . در خاتمهء مقالهء دوم صفحات 62 - 64 اين مطلب گذشت كه مطابق نظريهء ماديين در بيان حقيقت علم و ادراك ، علم و معلوم با يكديگر مباينند هم در وجود و هم در ماهيت و تنها رابطهاى كه بين علم و معلوم فرض كردهاند رابطهء توليدى است و گفته شد كه اين نظر به صد در صد يك نظريهء ايده آليستى است زيرا روى اين نظريه صفت كاشفيت كه ذاتى علم است از علم سلب مىشود و با سلب صفت كاشفيت از علم و ادراك ، راهى براى اثبات عالم خارج از ذهن باقى نمىماند ، و اما اينكه ماديين گمان كردهاند از راه اينكه ادراكات مولود تأثيرات خارجى هستند به وجود عالم خارج پى مىبريم غلط است زيرا اين پى بردن فرع آن است كه ما بتوانيم خارج را تصور كنيم و در ذهن خود