جهت كه در خارج هست محال است كه نيست و نابود شود . چنانچه براى آن ، عدم و نيستى فرض شود نسبت به يك امر خارجى ديگر يا نسبت به غير زمان يا مكان وجود آن فرض خواهد شد .
شرح
مآثر اسلامى است ، و اين تأثر بر خلاف ادعاى مستشرقان به اين صورت نيست كه عقايد مذهبى اسلامى چيزى را بر حكمت اسلامى تحميل كرده باشد ، بلكه الهام بخش فلسفهء اسلامى شده است ؛ يعنى فلسفه و حكمت اسلامى در عين حال كه آزادى خود را حفظ كرده و صرفاً در چهار چوب براهين عقلى طى طريق كرده است ، از كتاب و سنّت الهامهاى ذى قيمتى گرفته است ، و همين الهامها سبب شده است كه ميان الهيات اسلامى و الهيات غير اسلامى اعم از يونانى و مسيحى و يهودى و غيره تفاوتى از زمين تا آسمان پيدا شود .
اصول مسائلى كه در بحث قضا و قدر لازم است مورد توجه قرار گيرد عبارت است از :
( 1 ) . معنى لغوى و اصطلاحى قضا و قدر .
( 2 ) . مفهوم قضا و قدر و لوح و قلم و كتابت و غيره در آثار اسلامى .
( 3 ) . تاريخچهء قضا و قدر در دنياى قبل از اسلام .
( 4 ) . تاريخچهء آن مسأله در دنياى اسلام .
( 5 ) . تفاوت مفهوم قضا و قدر اسلامى با ساير مكتبها .
( 6 ) . اقسام قضا و قدر : علمى و عينى ، حتمى و غير حتمى .
ض 7 . مسألهء بدا و تغيير قضا و قدر از جانب خدا .
( 8 ) . امكان و يا عدم امكان تغيير و تبديل قضا و قدر به وسيلهء انسان .
( 9 ) . نقش عوامل طبيعى و غير طبيعى در حوادث از نظر قضا و قدر .
10 . مسألهء اجبار يا اختيار انسان از نظر قضا و قدر و آثار سوء عقيدهء جبر .
11 . شرور و نقصانات از نظر ارتباط با قضا و قدر .
12 . قضا و قدر و جبر و اختيار در مكاتب مادى .
بحث دربارهء همه اينها خود يك رسالهء مستقلى خواهد بود . ما در كتاب انسان و سرنوشت دربارهء اكثر اين مسائل بحث كردهايم .
آنچه در اين مقاله بحث شده است - پس از ذكر مقدمهاى دربارهء اينكه نظام عالم