البته در اثر عادتى كه فكر ما به واسطهء انس دائمى خود به حوادث زمانى و مكانى پيدا كرده ، در آغاز به غلط افتاده فضايى خالى از موجودات ، و زمانى داراى امتداد غير متناهى فرض كرده سپس پديدهء جهان را مانند بچهاى نوزاد در مهد مكان
شرح
جهت موضوع بحث خود قرار مىدهد كه فعل بارى است يعنى از آن جهت كه به ذات بارى انتساب دارد و مىتواند از حيث انتساب به ذات بارى احكامى براى آن كشف كند . فلسفه به تعيين احكامى براى آفرينش مىپردازد كه با توجه به آفريده بودن آن مىتواند آنها را اكتشاف نمايد . در فلسفهء الهى از ذات بارى بر افعال بارى استدلال مىشود ، قهراً همان جهاتى مورد بحث واقع مىشود كه از انتساب جهان به ذات بارى قابل ادراك كردن و فهميدن است .
و اما علوم كه هر يك فعلى از افعال را موضوع خود قرار مىدهد دربارهء ذات فعل بارى بحث مىكنند قطع نظر از ارتباط و انتساب اين ذوات با ذات بارى ، يعنى با قطع نظر از جنبهء فعل بارى بودن آنها . آشنايى علوم با آن موضوعات از طريق حواس است و از نظر حس ، ارتباطى ميان ذات محسوس و ذات بارى نيست ، يعنى حواس هرگز ارتباط و انتساب را احساس نمىكند ، نه از اين جهت كه يك طرف ارتباط ذات غيبالغيوب است ، بلكه از اين جهت كه در هيچ رابطهء علّى و معلولى رابطهء علت و معلول محسوس نيست . ما اين مطلب را در مقالهء « پيدايش كثرت در ادراكات » توضيح دادهايم .
در فلسفه ، فعل بارى به وسيلهء ذات بارى شناخته مىشود بر خلاف علوم ، لهذا آنچه در فلسفه دربارهء افعال بارى بحث مىشود و در قلمرو فلسفه است با آنچه در علوم دربارهء آنها بحث مىشود و در قلمرو علوم است كاملا متفاوت است .
البته از يك پندار بايد جلوگيرى كنيم . ما نمىخواهيم بگوييم كه اشياء داراى دو حيثيت واقعى و خارجى مىباشند : به يك حيثيت منتسب و مرتبط با ذات بارى تعالى و به حيثيت ديگر كه حيثيت ذات آنهاست غير مرتبط و غير منتسب به ذات بارى مىباشند و يكى از دو حيثيت در قلمرو فلسفه است و ديگرى در قلمرو علوم ، حاشا و كلّا ، ممكن الوجود به تمام حيثيتها مرتبط و منتسب به واجب الوجود است ، حيثيتى كه بدان حيثيت مرتبط و منتسب نباشد در او نيست و الّا لازم مىآيد به آن حيثيت واجب الوجود باشد . حتى اين تعبير كه « ممكن الوجود مرتبط است به واجب الوجود »