از بيان گذشته نتيجه گرفته مىشود كه :
( 1 ) . كمالات و صفاتى كه به حسب تجزيه و تحليل به سوى وجود برمىگردند
شرح
صدّيقين بر اثبات واجب و وحدت واجب قرار گرفت .
وقتى كه ثابت شد اصالت از آن وجود است ، و ثابت شد كه حق تعالى وجود محض و واقعيت محض است و عدم و ماهيت در او راه ندارد ، و ثابت شد كه كمال مساوى وجود است و عدم و ماهيت منشأ نقص مىباشند ، پس ذات حق كمال واقعى را داراست ، زيرا كمال واقعى آن است كه به وجود و واقعيت برگردد و از احكام و لوازم وجود و واقعيت بوده باشد ، و چون ذات حق وجود محض است پس كمال محض است .
در جاى خود ثابت شده است كه احكام و لوازم و عوارض بر دو قسم است : برخى احكام و لوازم از شؤون وجود بما هو وجود است و دائر مدار وجود است نظير وحدت ، مبدئيّت آثار ، ظهور و نوريّت ، علم ، حيات ، قدرت و غيره ؛ و برخى از احكام از آن جهت عارض موجود مىشود كه تعين و تحدد خاصى پيدا كرده است .
و چون ذات احديت وجود محض است و هيچ گونه تعين و تحددى ندارد ، تعين او اطلاق و لا حدّى اوست ، پس جميع شؤون وجود و كمالات وجود به نحو اعلى در ذات او صدق مىكند .
بديهى است كه اين برهان فرع بر اصالت وجود است همچنانكه برهان صدّيقين و برهان خاصى كه براى وحدت واجب ذكر كرديم نيز مبنى بر اين اصل اساسى است ؛ و اگر كسى آن اصل اساسى را كاملا جذب و هضم كرده باشد اين براهين را به خوبى درك مىكند و الّا فلا .
اما راه دوم كه مخلوقات آئينهء صفات قرار گرفتهاند به دو وجه قابل تقرير است :
الف . از راه خاص فلسفى . در مقالهء « علت و معلول » اثبات شد كه « معطى يك كمال محال است كه فاقد آن كمال باشد » و چون يك سلسله كمالات از قبيل علم ، قدرت ، حيات و اراده در مخلوقات ديده مىشود نشانهء آن است كه مبدأ و منشأ اصلى موجودات ، واجد آن كمالات است .
ب . راه كلامى و آن اينكه تشكيلات و نظامات دقيق و حيرت انگيزى كه در مخلوقات مشاهده مىشود نشان مىدهد كه از روى تصادف نبوده است ، علم و اراده و