لا يتجزّى آورده شد در اينجا جارى نيست ، زيرا همهء آن براهين مبنى بر اين بود كه ما آن اجزاء را از نظر رياضى يعنى از نظر قوّهء خيال و ذهن نيز غير قابل تقسيم بدانيم .
حكما در ردّ نظريّهء ذيمقراطيس برهان ديگرى اقامه مىكنند كه اكنون توضيح مىدهيم .
مقدّمتاً بايد بگوييم كه نظريّهء ذيمقراطيس مشتمل بر دو اصل است : يكى اين كه اجسام بر خلاف آنچه در نظر ابتدائى احساس مىشوند پيوسته و واحد نيستند بلكه مجموعهاى از اجسام خردترند . ديگر اين كه آن اجسام خردتر ، هم شكست ناپذيرند و هم پيوند ناپذير ؛ يعنى آن اجسام ريز همواره به يك حجم و به يك شكل باقى مىمانند ، نه به يكديگر پيوند مىشوند و از دو تا و يا بيشتر جسم بزرگترى به وجود مىآيد و نه دو قطعه مىشوند و به صورت خردتر از آنچه هستند در مىآيند .
حكما در ردّ نظريّهء ذيمقراطيس فقط به قسمت دوم نظريّهء او پرداخته يعنى تنها اين جهت را مورد بحث قرار دادهاند كه امكان ندارد اجسامى خرد يا كلان وجود داشته باشد كه نه با يكديگر پيوند بخورند و جسم بزرگترى به وجود بياورند و نه تقسيم بپذيرند و به صورت اجسام خردترى درآيند .
حكما دربارهء قسمت اوّل نظريّهء ذيمقراطيس به بحث نپرداختهاند و مثل اينكه ردّ قسمت دوم نظريّهء او را براى ردّ قسمت اوّل نظريّهء او كافى پنداشتهاند روى اين حساب كه وقتى معلوم شد اجسام هر چند خرد باشند قابل پيوند و اتّصال و گسستن و انفصال مىباشند پس دليلى ندارد واحد جسم را خرد و نا محسوس فرض كنيم ، چرا از اوّل نگوييم كه واحد جسم همان است كه محسوس است ؟ به عبارت ديگر حكما نظريّهء تركّب جسم از ذرّات صغار صلبه را ابطال كردهاند امّا نظريّهء تركّب جسم از ذرّات صغار غير صلبه را ابطال نكردهاند و اين به يكى از دو جهت بوده است : يا از آن جهت كه چون اين نظريّه طرفدارانى در قديم نداشته است مورد غفلت واقع شده است و يا از آن جهت كه - چنان كه اشاره شد - بطلان نظريّهء ذيمقراطيس را براى بطلان اين نظريّه كافى شمردهاند .
از طرف ديگر مىدانيم كه علم جديد نظريّهء ذيمقراطيس را تأييد كرد ولى در قسمت اوّل نظر او نه در قسمت دوم ؛ يعنى علم جديد تأييد كرد كه اجسام محسوس همه مجموعهاى از ذرّات مىباشند و آن ذرّات را « اتم » ناميدند زيرا در ابتدا مانند ذيمقراطيس مىپنداشتند كه آن ذرّات غير قابل شكست مىباشند ولى بعد معلوم شد
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 562
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٦٢