محال است .
اين است كه گفتهاند لازمهء اين نظريّه اين است كه هيچ موجود سريع السيرى مانند اتومبيل به هيچ موجود بطىء السيرى مانند مورچه نرسد و يا هيچ متحرّكى به هيچ واقفى نرسد زيرا واقعا بنابراين نظريّه حركت صورت نمىگيرد .
امّا برهان تناسب : هر جا كه « غير متناهى » موجود باشد « متناهى » هم موجود است ، زيرا غير متناهى از انواع كثرت است و كثرت از وحدت فراهم مىشود يعنى هر كثير مجموعى از واحدهاست . فرض مىكنيم كه يك عدد معيّن - مثلًا هزار عدد - از اجزاء را از جسم جدا مىكنيم . اين تعداد يا حجمى به وجود مىآورند و يا به وجود نمىآورند . اگر حجمى به وجود نياورند پس هر اندازهء ديگر هم بر آنها اضافه كنيم حجمى پيدا نخواهد شد ولو غير متناهى اضافه شود ، زيرا از ضمّ هيچ به هيچ ، شىء به وجود نمىآيد ، همچنانكه از ضمّ صفر به صفر عدد پيدا نمىشود . و امّا اگر حجمى پديد آيد ، آن حجم مقدار معيّنى خواهد بود ( مثلًا يك ميليمتر مكعّب ) ، پس قاعدتا حجمى كه دو برابر اين حجم باشد مشتمل بر اجزائى دو برابر است و حجمى كه ده برابر است مشتمل بر اجزائى است كه از لحاظ عدد ده برابر است و همين طور . . . ؛ پس هر جسمى را كه در نظر بگيريم چون حجم معيّنى دارد ، از نسبت حجم آن جسم با حجم جسمى كه از مجموعهاى متناهى از اجزاء به دست آوردهايم مىتوانيم نسبت عدد اجزاء تشكيل دهندهء هر دو جسم را به دست آوريم و سپس نفس عدد اجزاى تشكيل دهندهء جسم را .
و عذرة الطّفرة و التّداخلا * فى فطرة العقل يكون باطلا
و اعتذار نظّام به امكان طفره و تداخل ،
به حكم بديهى عقل باطل است .
شرح : مىگويند كه نظّام در جواب برهان قطع مدّعى شده است كه طفره حاصل مىشود و در جواب برهان تناسب مدّعى شده است كه تداخل صورت مىگيرد .
طفره عبارت است از اينكه جسم كه در نقطهاى از يك مسافت قرار دارد بخواهد به نقطهاى ديگر منتقل شود كه ميان او و آن نقطه فاصلهء معيّنى وجود دارد و آن جسم بدون آنكه يكى از خطوطى [ را ] كه منتهى به آن نقطه مىشود طى كند به نقطهء