نسبتى با يكديگر دارند ؟
3 . چه رابطهاى بين علّتهاى خارجى و علّتهاى داخلى موجود است ؟
مطلب اوّل
اينكه علّتهاى مادّى و صورى را « علّتهاى داخلى » و علّتهاى غائى و فاعلى را « علّتهاى خارجى » مىنامند به حسب نسبتى است كه با خود معلول در نظر گرفته شده است ، زيرا علّت مادّى و علّت صورى خارج از حقيقت معلول نيستند ، به جهت اين كه چنان كه گفتيم مادّه يا علّت مادّى حامل استعداد شىء است و صورت يا علّت صورى مناط فعليّت معلول است ؛ يعنى معلول در مرحلهء قوّه و استعداد ، « مادّه » ناميده مىشود و همان معلول در مرحلهء فعليّت ، « صورت » ناميده مىشود . پس هر يك از مادّه و صورت دو مرحله از يك واحد مىباشند و از آنچه در جواب سؤال دوم به تفصيل خواهيم گفت جواب اين سؤال روشنتر خواهد شد .
مطلب دوم
مطلب دوم خود شامل دو مطلب زير است :
1 . رابطهء علّت مادّى و علّت صورى چيست ؟
2 . رابطهء علّت غائى و علّت فاعلى چيست ؟
اكنون به توضيح هر يك از اين دو مطلب مىپردازيم :
1 . رابطهء علّت مادّى و علّت صورى
مطابق آنچه گفته شد مادّه عبارت است از حامل قوّه و استعداد ، و صورت عبارت است از مناط و ملاك فعليّت . در اينجا براى اينكه توضيح بيشترى داده باشيم مثالى ذكر مىكنيم :
در تخم مرغ استعداد جوجه شدن هست ؛ يعنى تخم مرغ حامل استعداد جوجه و به بيان ديگر مادّهء جوجه است ، و خصوصيّت جوجهاى نيز فعليّت و صورت اين مادّه