عبارتند از علّت فاعلى و علّت تمامى ( علّت غائى ) .
شرح : اين بيت توضيح و تفسيرى است از بيت گذشته كه در آن گفته شد كه علّت يا خارجى است و يا داخلى . در اين بيت توضيح داده شده است كه علّت داخلى عبارت است از علّت مادّى و علّت صورى ، و علّت خارجى عبارت است از علّت فاعلى و علّت غائى .
توضيح آن كه در تقسيمى كه از ارسطو به ارث مانده است علّت تقسيم شده است به چهار تا :
1 . علّت فاعلى
2 . علّت غائى
3 . علّت مادّى
4 . علّت صورى
معمولًا در مثال ، مصنوعات بشرى را در نظر مىگيرند ؛ مثلًا مىگويند : اين خط كه بر اين صفحه نوشته شده است فاعلى دارد و غايتى و مادّهاى و صورتى . فاعل شخص نويسنده است ؛ غايت عبارت است از هدفى كه نويسنده از نوشتن اين خط در نظر دارد ، از قبيل اين كه معنى الفاظى را كه به صورت نوشته در آورده است به ديگران بفهماند ، يا براى اينكه با اين علامات معانى و مطالب را براى خود يادداشت و ضبط كند ؛ مادّه عبارت است از آن جوهر يا مركّبى كه در اينجا به كار رفته است ؛ صورت عبارت است از هيئت و شكل مخصوصى كه به صورت حروف و كلمات پديدار گشته است .
در تمام مصنوعات بشرى قانون چهار علّت صادق است . حكما هر يك از اين چهار علّت را به طريقى تعريف كردهاند . ما در اينجا تعريفاتى را كه حاجى سبزوارى در منظومه براى هر يك از آنها ذكر كرده است بيان مىكنيم ( هر چند از ترتيب مطالب كتاب خارج مىشويم ) .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 400
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٠٠