نظرى وجود ندارد .
چيزى كه هست اين است كه ميان نظر قدما و بعضى از فلاسفهء جديد در ماهيّت اشياء و در آنچه ملاك و مناط حقيقت و نوعيّت آنهاست اختلاف است ، و همين اختلاف نظر سبب مىشود كه در تقسيم و توجيه ماهيّت « شدنها » و تغييراتى كه در عالم رخ مىدهد نيز اختلاف نظر پيدا شود . از نظر قدما كه بيشتر با ديد فلسفى و عقلانى به جهان مىنگرند هر موجود مبدأ اثر طبيعى ( نه مصنوعى ) ، يك واحد واقعيّت است . اين واحد واقعيّت ، فعليّت واحد دارد و همهء جنبههايش تابع و طفيلى آن فعليّت است ، و آن فعليّت ( كه « صورت نوعيّه » و يا « طبيعت » ناميده مىشود ) مبدأ فصل اخير و ملاك حقيقت او بلكه تمام هويّت اوست . معنى « استعداد » و « امكان استعدادى » از نظر قدما - كه ماهيّت و حقيقت اشياء را وابسته به فعليّت خاصّى مىدانند و ساير جنبهها را تابع و طفيلى آن فعليّت مىشمارند - عبارت است از رابطهاى خاص ميان يك مرتبه از واحد واقعيّت و مرتبهء ديگر از آن ، و به عبارت ديگر عبارت است از رابطهاى خاص ميان درجهاى از فعليّت واحد و درجهاى ديگر از آن .
از نظر قدما نقش تركيبات مختلف مواد اين است كه مقدّمهء پيدايش و ظهور يك فعليّت نو مىشوند ؛ آثار نو كه ما آنها را آثار تركيبات مىدانيم آثار آن فعليّت نو است كه اين مركّب را وحدت داده است ، و آن چيزى كه ملاك حقيقت و نوعيّت بوده و احيانا « صورت نوعيّه » ناميده مىشود فقط با عقل قابل اكتشاف و تصديق است نه با احساس و آزمايش ، و در قلمرو فلسفه قرار دارد نه در قلمرو علم .
امّا از نظر بعضى فلاسفهء جديد هر موجود مبدأ اثر - كه ما آن را به عنوان يك جماد يا گياه يا حيوان و يا انسان مىشناسيم - يك واحد واقعيّت نيست ، بلكه مجموعهاى از واقعيّات است كه در همه كم و بيش يكسان است ؛ يعنى ذرّات مادّه با يكديگر ارتباط پيدا مىكنند ، ارتباطى كه شبيه روابط اجزاء يك ماشين و يا يك كارخانه است ، و به اين وسيله ماهيّات و انواع مختلف به وجود مىآيند . از اين جهت تركيبات اشياء شبيه مصنوعات بشرى است كه جز پيوند و اتّصال اجزاء چيزى ديگرى وجود ندارد . همان طورى كه در ساختمان ماشين جز اجزاء و قطعات سيم و آهن و فولاد و غيره چيز ديگرى در كار نيست در هر مركّبى نيز چنين است ، واقعيّت آن مركّب را اجزائى مادّى كه با هم ارتباط و اتّصال پيدا كردهاند تشكيل مىدهد . استعدادى كه هر چيز براى « شدن » دارد از نوع استعدادى است كه مثلًا اجزاء ماشين براى ماشين
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 403
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٠٣