پيدا كردن معلول كافى است و يا كافى نيست ؛ و باز به عبارت ديگر يا اين است كه معلول در عين اينكه وجودش متوقّف بر وجود او هست يك امر يا امور ديگر براى تحقّق معلول لازم نيست يا لازم هست . اوّلى را مىگوييم « علّت مستقلّه » و يا « علّت تامّه » و دومى را مىگوييم « علّت ناقصه و غير مستقلّه » . مثلًا تحقّق كتابت احتياج دارد به امور متعدّد از قبيل كاغذ ( يا چيزى شبيه به آن ) و قلم ( يا چيزى شبيه به آن ) و حركت انگشتان دست نويسنده ( يا چيزى شبيه به آن ) و ارادهء نويسنده و وجود مادّهء مدادى و نبودن مانع بر روى صفحه و امثال اينها كه مجموعا مقدّمات و وسايل اين كار هستند .
علّت تامّه يا مستقلّه عبارت است از مجموع اين مقدّمات و وسايل كه از آن جمله عدم برخورد به مانع است . البتّه اگر همهء اين وسايل و مقدّمات فراهم شد تحقّق معلول ، ضرورى و حتمى و به اصطلاح امروز اجتناب ناپذير خواهد بود و به اصطلاح قدما تخلّف معلول از علّت تامّه محال است .
علّت ناقصه يا غير مستقلّه عبارت است از بعضى از اين مقدّمات و وسايل كه اگر وجود پيدا نكند كتابت موجود نمىشود ، امّا اگر وجود پيدا كند ولى ساير مقدّمات و وسايل موجود نباشد براى تحقّق كتابت كافى نيست . امروزه اصطلاح خوبى شايع است كه همهء اينها را « شرط » مىنامند و شرط را تقسيم مىكنند به شرط لازم و شرط كافى .
شرط لازم همان است كه در قديم آن را « علّت ناقصه » مىگفتند ، كه ذاتش ( يا وجودش ) براى مشروط لازم هست ولى كافى نيست . شرط لازم و كافى همان است كه در اصطلاح قديم « علّت مستقلّه » يا « علّت تامّه » ناميده مىشد ، كه علاوه بر اينكه وجودش لازم است كافى هم هست ؛ يعنى تحقّق آن شرط براى تحقّق مشروط كفايت مىكند و به چيز ديگرى احتياج نيست . بر طبق اين شيوه نامگذارى مىتوان جزء آخر علّت تامّه را « شرط كافى » ناميد .
و امّا مصراع دوم بيت ، بيان تقسيم ديگرى است و آن اينكه علّت ، يا علّت خارجى است و يا علّت داخلى . بيت زير توضيح اين مصراع است :
فالعنصرىّ الصورى للقوام * و للوجود الفاعلى التّمامى
علت عنصرى ( علت مادّى ) و علّت صورى ، علل قوام
( علل داخلى ) هستند . و امّا علل وجود ( علل خارجى )