غرر چهارم : مباحث مربوط به امكان
عروض الامكان بتحليل وقع * و هو مع الغيرىّ من ذين اجتمع
عروض امكان هر ممكن ، عروض تحليلى است ، و او با
وجوب غيرى و امتناع غيرى اجتماع پيدا مىكند .
شرح : در هر يك از دو مصراع اين بيت يك مطلب گفته شده است . در مصراع اوّل مىگويد : امكان در ظرف عقل بر ممكن عارض مىگردد نه در ظرف خارج ، و در مصراع دوم مىگويد : امكان ذاتى با وجوب غيرى و امتناع غيرى منافات ندارد بلكه هميشه توأم با يكى از آنهاست .
امّا توضيح مصراع اوّل : قبلًا در مباحث « معقولات ثانيه » فرق « عروض » و « اتّصاف » گفته شده است . بعضى از معانى و مفاهيم در عين اين كه صفت اشياء خارجيّهاند و اشياء در خارج به آنها متّصف مىگردند ولى آنها در خارج بر موصوفات خود عارض نمىشوند ، اگر در خارج عارض بشوند اوّلا لازم مىآيد كه وجودى علاوه بر موصوف و معروض خود داشته باشند و ثانيا لازم مىآيد كه موصوفات آنها در مرحلهء بعد از وجود خود ، آن صفات را داشته باشند و هيچكدام از اينها ممكن نيست .
مثلًا مىگوييم : « زيد ممكن الوجود است » . اگر « امكان » در خارج عارض « زيد »