چيزى كه شايد در نظرها مشكل جلوه كند اين است كه در حركتهاى عرضى - كه امورى عرضى و غير دائم هستند و گاه هستند و گاه نيستند و حس هم شاهد است كه اين حركات ، معلول عللى هستند كه آن علل فقط علّت اين حركات عرضى مىباشند نه علّت ذات متحرّك - علل اين حركات ، علل تأليفى هستند نه علل بسيط ؛ ولى جواب اين شبهه نيز در مباحث « حركت » داده شده است .
در اينجا نكتهء ديگرى هست كه فقط به اشاره از آن مىگذريم و آن اين است كه در كلام حاجى سبزوارى چنين آمده است : « للرّبط و النّفسىّ الوجود . . . » كه چون جعل منقسم مىشود به جعل بسيط و جعل مركّب ( و مقصود ايشان از « جعل مركّب » همان جعل تأليفى است ) و از طرفى ديگر باز جعل منقسم مىشود به جعل بالذات و جعل بالعرض - يعنى جعل حقيقى و جعل مجازى - و از طرف ديگر در باب اينكه آيا وجود مجعول است و يا ماهيّت و يا صيرورت ، سه احتمال هست ، پس مجموعا دوازده احتمال مىشود :
1 . جعل وجود بالذات به جعل بسيط
2 . جعل وجود بالذات به جعل مركّب
3 . جعل وجود بالعرض به جعل بسيط
4 . جعل وجود بالعرض به جعل مركّب
5 . جعل ماهيّت بالذات به جعل بسيط
6 . جعل ماهيّت بالذات به جعل مركّب
7 . جعل ماهيّت بالعرض به جعل بسيط
8 . جعل ماهيّت بالعرض به جعل مركّب
9 . جعل صيرورت بالذات به جعل بسيط
10 . جعل صيرورت بالذات به جعل مركّب
11 . جعل صيرورت بالعرض به جعل بسيط
12 . جعل صيرورت بالعرض به جعل مركّب
و سپس مىگويد هر يك از سه قول اين باب - يعنى قول اشراقى و قول مشّائى و قول مختار - از اين دوازده صورت شش صورت را صحيح مىداند و شش صورت را باطل ، به ترتيبى كه بعد از تأمّل روشن مىشود .
چنين به نظر مىرسد كه با در نظر گرفتن آنچه حاجى در ابتداى اين بحث راجع
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 347
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٤٧