مشمشة بل اوجدها » ( خدا زرد آلو را زرد آلو نكرد بلكه زرد آلو را ايجاد كرد ) ناظر به همين مطلب است ؛ يعنى ناظر به عدم منافات ضرورت ذات از براى ذات با احتياج ذات در موجوديّت به علت است و قهراً منافاتى نيست كه ثبوت ذات از براى ذات چون ضرورى است دائم باشد ولى موجود بودن ذات موقّت بوده باشد . در مورد هر موجودى كه ما فكر مىكنيم و رابطهء آن موجود را با ذاتيّات آن موجود مىسنجيم اين رابطه ، ضرورى و دائم است و در عين حال منافات ندارد كه رابطهء اين شىء با موجوديّت ، نه ضرورى باشد و نه دائم . در اينجا ممكن است اين سؤال پيش بيايد كه « دوام » عبارت است از اينكه چيزى در همهء زمانها بوده باشد يعنى منطبق بشود [ بر ] رشتهء لايتناهى زمان ، و در صورتى كه وجود يك شىء ، موقّت باشد چگونه ممكن است كه ذاتيّات اين شىء براى اين شىء ، دائمى و در همهء زمانها ثابت باشد ؟ آرى ، اگر ما قائل باشيم به ثبوت معدومات ممكنه و به ماهيّت منفكّ از وجود خارجى و ذهنى ، ممكن است گفته شود كه رفع اشكال مىشود ولى اوّلا ماهيّت منفكّ از وجودين ، به اقرار جميع حكما غلط است و ثانيا اين اشكال در مورد ممتنعات هم جارى است زيرا اين ضرورت و اين دوام در مورد ممتنعات هم هست ، مثل ضرورت امتناع تحقّق براى « تناقض » و ضرورت امتناع تحقّق « شريك البارى » و امثال اينها .
اكنون در جواب اين اشكال مىگوييم كه هر چند آنچه از ظاهر كلمات منطقيّين و مخصوصا متأخّرين آنها نمودار مىشود اين است كه دوامى كه « جهت » قضاياست عبارت است از اشغال جميع زمانهاى لايتناهى و لهذا مىبينيم كه تنها به حركت فلك و احيانا به حركت جوهرى اجسام مثال مىزنند ، ولى مىتوان گفت كه معناى « دوام » اين نيست و چون در قضيّهء دائمه ، « دوام مادام الذات » مقصود است پس معناى دوام اين است كه مادامى كه ذات موضوع موجود است اين محمول از براى موضوع هميشه ثابت است ؛ يعنى هميشگى ، هميشگى نسبى است نه هميشگى مطلق . مثلًا در مثال معروف « خاصيّت سفيدى ، زدن چشم است » - كه به « تفريق بصر » تعبير مىشود - مىتوانيم بگوييم هر سفيدى براى چشم زننده است هميشه ، و البته معنايش اين است :
مادامى كه سفيدى موجود است هميشه خاصيّت زنندگى موجود است . در مقابل ، در قضيّهء عرفيّهء عامّه ، « ثبوت مادام الوصف » است نه مادام الذات ، و بعلاوه به وجه ديگرى در مطلق قضاياى دائمه ، هميشگى به معناى مطلق نه نسبى - يعنى هميشگىاى كه جميع زمانها را اشغال كند - موجود است و آن هميشگى در صدق است ؛ يعنى وقتى كه
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 342
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٤٢