در شرح اين جمله حاجى مىگويد مقصود از « فى حدّ ذاته » اين است كه شىء قطع نظر از هر فرضى چنين است . البته درست است اگر بگوييم مقصود از « نفس الامر » همان « فى حدّ ذاته » است و معناى « فى حدّ ذاته » يعنى قطع نظر از فرض هر فرض كنندهاى ، ولى اين مقدار بيان ، اشكالى را حل نمىكند زيرا هر مستشكلى مىتواند بگويد كه ما جز وجود خارجى و وجود ذهنى خبرى نداريم ، ماوراى ايندو صرفا فرض است ، پس اگر قضيّهاى نه با وجود خارجى قابل انطباق باشد و نه با وجود ذهنى ، با نفس الامر هم مطابقت ندارد ، پس ما چارهاى نداريم از اينكه باب ديگرى را باز كنيم و اعتبارات قضايا را در نظر بگيريم كه البته آن اعتبارات مربوط به اعتبارات طولى موضوع است ؛ يعنى گاهى مرتبهء ذات و گاهى مرتبهء زائد بر ذات ، موضوع قرار داده مىشود به تفصيلى كه در محلّ ديگر گفته خواهد شد ، كه ما اين گونه اعتبارات را « اعتبارات طولى ماهيّت » مىناميم .
مطالب گذشته را مىتوان بدين نحو خلاصه كرد :
1 . فلاسفهء قديم صدق و يا حقيقى بودن معلومات و افكار را به مطابقت با واقع تعريف كردهاند .
2 . اين تعريف اشكالاتى به وجود آورده كه در ميان فلاسفهء اسلامى به نحوى و در ميان فلاسفهء جديد به نحوى ديگر بيان شده است .
3 . اشكال در ميان فلاسفهء اسلامى مربوط بود به قضايايى كه از مفاهيم منطقى تشكيل مىشود و قضاياى حقيقيّه كه در ساير علوم استعمال مىشود .
4 . فلاسفهء جديد در هر موردى از مسائل رياضى و طبيعى و حتى تاريخ ، بيان بالخصوصى دارند .
5 . مطابق بيان فلاسفهء جديد ، حتى در بعضى قضاياى خارجيّه هم اشكال وجود دارد ( مثلًا قضاياى تاريخى ) .
6 . فلاسفهء قديم با حفظ تعريف مزبور به حلّ اشكال پرداختهاند اما فلاسفهء جديد از آن تعريف صرف نظر كردهاند .
7 . فلاسفهء اسلامى در مقام حلّ اشكال به تقسيم قضايا به خارجيّه و ذهنيّه پرداختهاند و مناط صدق هر يك را به طرزى خاص بيان كردهاند .
8 . روح جواب قدماى اسلامى اين است كه واقعيّت و خارجيّت هر چيزى به حسب خودش است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 330
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٣٠