آمدن را علّت سوختن همهء اين خانه به شمار آوردهايم و حال آنكه در واقع و نفس الامر چنين نيست كه عدم آمدن ، عامل سوخته شدن باشد . عامل سوخته شدن از يك طرف ، آن مواد قابل احتراق است و از طرف ديگر روشن شدن آتش به واسطهء جرقّهء زغال يا اتّصال برق يا باقيماندهء چوب كبريت روشن شده و يا باقيماندهء سيگار روشن است . امّا عوامل اين جهان كه البتّه همهء آنها عوامل وجودى هستند با يكديگر تزاحم نموده در يكديگر اثر متقابل مىكنند و از يكديگر منفعل مىشوند و نتيجهء اين تأثيرات متقابل ، تغيير مجرا و مسير حركت مىباشد و « انعدام » به صورت يك پديده و حادثه هيچگاه محقّق نمىگردد . انعدام عبارت است از « پذيرش يك شىء ، عدم خود را » و در فلسفه محقّق شده است كه همهء انعدامها نسبى است و انعدام حقيقى به اين معنى كه واقعا موجودى عدم خود را بپذيرد محال است « 1 » . به هر حال عوامل وجودى در يكديگر تأثير متقابل مىكنند و در نتيجهء اين تأثير و تأثّر ، مسير حركات اشياء تغيير مىكند و به واسطهء اين تغيير مسير ، آن اثر و معلولى كه در حقيقت ، پايان يك حركتى بود تحقّق نمىپذيرد در صورتى كه اگر اين تأثير و تأثر واقع نشده بود ، نتيجه و اثر خود به خود حاصل مىشد . در اين گونه موارد ، اثر نتيجهء همان عوامل موجود است ( نه عوامل معدوم ) ولى چون ما نظر مىافكنيم به يك سلسله عوامل ديگر كه آن عوامل مىتوانستهاند در اين عوامل مفروض تأثير بگذارند و مجراى اينها را تغيير دهند و آن عوامل محقّق نشدهاند و در نتيجه عوامل دستهء اوّل اثر خود را نموده است لذا مجازا مىگوييم : نبودن عوامل دستهء دوم ، علّت وجود اثر مفروض است و حال آنكه در واقع اثر مفروض نتيجهء مستقيم عوامل دستهء اوّل است .
بر همين قياس است آنجا كه مىگوييم : فلان امر وجودى ، علّت فلان امر عدمى است . در اينجا ما عوامل دستهء دوم را علّت عدم معلول فرض مىكنيم و حال آنكه معلول نتيجهء مستقيم عدم عوامل دستهء اوّل است و عدم عوامل دستهء اوّل نيز چيزى جز تغيير مجرا و مسير يك سلسله عوامل نيست .
به هر حال در باب علّيّت و معلوليّت اعدام هميشه يك « مجاز حقيقت نما » دخالت دارد و اين است معنى آن شعر كه مىگويد :
كذاك فى الاعدام لا علّيّة * و ان بها فاهوا فتقريبيّة
هامش
( 1 ) . ما در اصول فلسفه و روش رئاليسم در مقدّمهء مقالهء هشتم بحث مبسوطى دربارهء اين مطلب كه « موجود معدوم نمىشود » نمودهايم .