موضوع آنها در خارج وجود ندارد ، و چون ثبوت محمولى براى موضوعى بدون وجود آن موضوع محال است و آن موضوع در خارج وجود ندارد پس در ذهن وجود دارد .
مثلًا مىگوييم : « كوهى از طلا سنگينتر است از كوهى از سنگ به همان حجم » ، يا مىگوييم : « اجتماع نقيضين غير از اجتماع ضدّين است » . هر يك از اين دو قضيه صادق است قطعاً ؛ يعنى واقعاً صفت « سنگينتر بودن » براى كوه طلا و صفت « غير از جمع ضدّين بودن » براى جمع نقيضين ثابت است . پس بايد كوه طلا و جمع نقيضين وجود داشته باشد تا صفت مزبور برايش صادق باشد ، و از طرف ديگر مىدانيم در خارج ذهن نه كوه طلا وجود دارد و نه جمع نقيضين ، پس ناچار بايد بگوييم در ذهن موجود است « 1 » .
پس ، از آنجا كه بدون وجود موضوع ، نه در خارج و نه در ذهن ، چنين احكامى صادق نيست و فرض اين است كه موضوع در خارج وجود ندارد ، نتيجه گرفته مىشود كه موضوع در ذهن وجود دارد ؛ يعنى علم و ادراك اضافهء محض نيست ، بلكه صورتى وجودى است در ذهن ؛ و از آنجا كه اين احكام ، صادق و مطابق با واقعند نتيجه گرفته مىشود كه آنچه در ذهن صورت مىبندد عين ذات موضوع است و الّا علم ما جهل مركّب خواهد بود و حكم ما به ثبوت محمول براى موضوع صد در صد مربوط به خود صورت ذهنى خواهد بود و ربطى به عالم خارج از ذهن ما نخواهد داشت و حال آنكه مقصود ما اين است كه كوه طلا در جهان بيرون ، از كوه سنگ به همان حجم سنگينتر است و هم مقصود ما اين است كه واقعيت اجتماع نقيضين غير از واقعيت اجتماع ضدّين است نه اينكه صرفاً تصور ما از اجتماع نقيضين غير از تصور ما از اجتماع ضدّين است .
2 . دليل دوّم اين است كه اشياء را احياناً به صورت « كلّى » و « عامّ » تصور مىكنيم ؛ يعنى آنها را به نحوى تصور مىكنيم كه قابل صدق بر كثيرين مىباشند . مثلًا « انسان » را به نحوى تصور مىكنيم كه شامل افراد غير متناهى مىباشد ؛ مىگوييم « انسان داراى نفس ناطقه است » . در اين مثال ، « انسان » شامل افراد غير متناهى
هامش
( 1 ) . اينجا اشكال معروفى است و آن اينكه : « مدعا اين نيست كه كوه طلا در ذهن از كوه سنگ سنگينتر است ، و همچنين مدعا اين نيست كه جمع نقيضين در ذهن غير از جمع ضدّين است ، پس وجود در ذهن براى ثبوت محمول براى موضوع كافى نيست » . جواب اين اشكال موقوف به اين است كه فرق قضاياى به اصطلاح بَتّيّه از قضاياى غير بَتّيّه دانسته شود . تفصيل مطلب را از اسفار بايد جستجو نمود .