جهل مركب خواهد بود و كوچكترين ارزشى براى ادراكات نخواهد بود و به عبارت ديگر به هيچ وجه علوم و ادراكات بشرى كشف واقعيات نخواهد بود ، بلكه هرگز بشر توجه و التفات به خارج پيدا نمىكرد و صور علمى و ادراكى مانند ساير حالات نفسانى بود از قبيل لذّت و درد و غيره . مثلًا ما در ذهن خود صورتهايى داريم از فضا ، مادّه ، انرژى ، حركت ، تكامل ، زمان ، مكان ، روح ، جسم ، انسان ، حيوان و . . . و همين صورتهاست كه واقعيت فضا ، مادّه ، انرژى ، حركت و . . . را به ما مىنماياند و ارائه مىدهد . اكنون مىگوييم اگر آنچه ما آن را فضا يا مادّه و يا . . . تصور مىكنيم ، به عبارت ديگر اگر آنچه به نام فضا و مادّه و . . . در ذهن ما وجود دارد ، در خارج وجود نداشته باشد بلكه آنچه در خارج وجود دارد ذات ديگر باشد ، پس هيچ نوع انطباقى ميان علم و معلوم نيست و آنچه در خارج است ممكن است چيزى باشد كه هرگز به تصور ما نيامده و نخواهد آمد ؛ بلكه اگر هيچ نوع انطباقى ميان علم و معلوم نباشد هيچ دليلى در كار نيست كه اساساً چيزى در خارج وجود دارد . اگر واقع نمايى را از علم بگيريم تمام انديشههاى ما جهل اندر جهل و
« ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ »
« 1 » خواهد بود .
پس انكار تطابق ماهوى ميان علم و معلوم ، انكار واقع نمايى علم و ادراك است ، و انكار واقع نمايى علم و ادراك به معنى مساوى بودن علم با جهل مركّب است ، و مساوى بودن علم با جهل مركّب مساوى است با نفى و انكار و لااقل ترديد در جهان خارج از ذهن . پس انكار وجود ذهنى مساوى است با سوفسطائىگرى و سقوط در درّهء ايدئاليسم .
حكماى اسلامى معمولًا مسأله را به اين صورت طرح مىكنند كه : « آنچه در عالم اعيان وجود دارد عيناً در ذهن وجود پيدا مىكند » و چون ابتدا به اذهان چنين متبادر مىشود كه مقصود اين است كه آنچه در خارج است ، يا با همان وجود شخصى به ذهن منتقل مىشود و يا اينكه وجودى مانند وجود خارجى در ذهن پديد مىآيد ، لهذا بر اذهان سخت گران مىآيد ؛ ولى اگر تعبير را تغيير دهيم و بگوييم : « به عقيدهء اين حكما هر چه در ذهن وجود دارد همان در خارج وجود دارد نه چيز ديگر مغاير با آن » وحشت اذهان رفع مىشود و حال آنكه مدّعا در هر دو تعبير يكى است ؛ و اين است معنى شعر بالا :
هامش
( 1 ) . نور / 40 .