واقعيات خارجى است و پيدايش اينها در ذهن ما كشف اشياء بيرون است .
اكنون اين پرسش پيش مىآيد كه چه رابطهاى ميان اين صور و ميان اشياء خارجى هست كه پديد آمدن اينها در ذهن عين ظهور و كشف اشياء خارجى است . قطعاً نوعى مطابقت در كار است ، اين مطابقت از چه نظر است ؟
مسألهء « وجود ذهنى » در يونان قديم و همچنين در دورههاى اوّل فلسفهء اسلامى به صورت يك مسألهء مستقل و جامع الاطراف مطرح نبوده است ، اين مسأله در دامن فلسفهء اسلامى رشد يافته و نمو كرده است . چنان كه مىدانيم فلاسفهء اروپا به نحو ديگرى وارد بحث در واقع نمايى علم و انديشه شده و در جستجوى ارزش معلومات برآمدهاند ، ولى با همهء كنجكاويهاى فراوانى كه در اين زمينه كردهاند از نظر فلسفى به حدّ فلاسفهء اسلامى باريك بينى نكردهاند و غالباً بحثها و تحقيقات آنان منتهى شده است به نفى ارزش واقع نمايى علم و از نوعى ايدئاليسم سر درآورده است « 1 » .
به عقيدهء حكماى اسلامى حقيقت علم و آگاهى ( نسبت به اشياء خارج ) حصول ماهيت شىء خارجى در ذهن است ؛ يعنى آنگاه كه به چيزى علم پيدا مىكنيم ذات و ماهيت آن شىء در ذهن ما وجودى ديگر پيدا مىكند . علت اينكه پس از پيدايش صورت يك شىء معيّن در ذهن ، ما التفات به خارج پيدا مىكنيم و اين صورت مانند آيينهاى است كه خارج را ارائه مىدهد و خارج را بر ما منكشف مىكند ، اين است كه صورت ذهنى ما ظهور ماهيت و ذات شىء خارجى است . علت اينكه اين صورت ، ظهور ماهيت خارجى است اين است كه واقعاً همان ماهيت در مرحلهء ذهن وجود ديگرى پيدا كرده است ؛ يعنى آنگاه كه مثلًا انسان يا سنگ يا عدد يا خط و . . . را تصور مىكنيم واقعاً در ذهن ما انسان ، سنگ ، عدد ، خط و . . . وجود پيدا مىكند ولى نحوهء وجود انسان ذهنى يا سنگ ذهنى با نحوهء وجود انسان و سنگ خارجى دوتاست .
در اينكه وجود ذهنى وجود عليحده و جداگانهاى است غير از وجود خارجى ، شكى نيست ، زيرا قطعاً و مسلماً وجود خارجى به ذهن ما منتقل نمىشود ، و اگر همچنانكه وجود خارجى مغاير وجود ذهنى است ذات و ماهيت شىء خارجى نيز مغاير ذات و ماهيت شىء ذهنى باشد و ذهن با خارج نه از لحاظ وجود تطابق داشته باشد و نه از لحاظ ذات و ماهيت ، پس فرقى ميان علم و جهل مركّب نخواهد بود ، همهء علمها
هامش
( 1 ) . رجوع شود به مقالهء دوم و سوم و چهارم اصول فلسفه و روش رئاليسم .