درس دهم : وجوب و امكان و امتناع
يكى ديگر از مسائل مهم فلسفه بحث « وجوب و امكان و امتناع » است كه به نام « موادّ ثلاث » معروف است .
منطقيّين مىگويند اگر محمولى را به موضوعى نسبت دهيم ، مثلًا بگوييم : « الف ب است » ، رابطهء ب با الف يكى از كيفيتهاى سه گانه را خواهد داشت : يا اين رابطه ، رابطهء ضرورى است يعنى حتمى و اجتناب ناپذير و غير قابل تخلف است ، و به عبارت ديگر عقل ابا دارد كه خلاف آن را قبول كند ؛ يا بر عكس است ، يعنى رابطه ، رابطهء امتناعى است يعنى محال است كه محمول عارض موضوع گردد ، و به عبارت ديگر عقل از قبول خود آن ابا دارد ؛ و يا اين رابطه به گونهاى است كه مىشود مثبت باشد و مىشود منفى باشد يعنى هم قابل اثبات است و هم قابل نفى ، و به عبارت ديگر عقل نه از قبول خود آن ابا دارد و نه از قبول خلافش .
مثلًا اگر رابطهء عدد 4 را با جفت بودن در نظر بگيريم ، اين رابطه ضرورى و حتمى است ، عقل از قبول خلاف آن ابا دارد . عقل مىگويد عدد 4 جفت است بالضروره و بالوجوب . پس آنچه بر اين رابطه حاكم است « وجوب » و ضرورت است .
ولى اگر بگوييم : « عدد 5 جفت است » رابطه ، رابطهء امتناعى است ؛ يعنى عدد 5 از جفت بودن امتناع دارد و عقل ما هم كه اين معنى را درك مىكند از قبول آن ابا دارد .