من الآن به آقاى مهندس مطلبى را عرض مىكنم كه قبلا فكر كنند ، شايد خودشان جوابش را پيدا كنند : مسألهء مهم اين است كه اگر ما اين مسأله را هم حل كنيم ، حتى ثابت كنيم كه عالم ما رو به قيامت مىرود و روزى خواهد شد كه وضع عالم ما همان وضعى مىشود كه قرآن دربارهء قيامت توصيف كرده ، مسألهء بقاى شخص ما چه خواهد شد ؟ يعنى - بحثى كه روزهاى اول كرديم - آيا ما كه مىميريم ، به عنوان يك فرد و شخص باقى هستيم يا باقى نيستيم ؟ و اگر به عنوان فرد و شخص باقى هستيم - كه عرض كرديم مطابق آنچه قرآن مىگويد قطعا ما به عنوان فرد و شخص باقى هستيم - اين فرد و شخص باقى ، با عالم كه به سوى قيامت مىرود چه حالتى پيدا مىكند ؟ عالم به سوى ما خواهد آمد ؟ ما به اين عالم بر مىگرديم ؟ و اگر بگوييم فرد و شخص باقى نيست ، تكليف جزا و پاداش و كيفر و بقاى شخصيت - كه نص قرآن است - چه مىشود ؟
- البته در بحث دو عالم وارد شدن خيلى مشكل است ! آقاى مطهرى بين ما از لحاظ مطالعات قديمى شاخص هستند ، آقاى مهندس بازرگان هم استاد همهء ما بودهاند و در تطبيق دين با معارف جديد از همه استادتر . آقاى مهندس بازرگان فرمودند بشر يا هر موجود ذى حياتى در به دو پيدايش ، انرژى فعالش زيادتر است و بعد به تدريج اين انرژى تبديل مىشود ، آن قسمت قابل استفادهاش كم مىشود و آن انرژى بىخاصيتش كه آنتروپى است زيادتر مىشود و اين در دنبالهء اين بحث بود كه آقاى مطهرى مىخواستند از تكامل فردى براى اثبات روح استنتاج كنند و آقاى مهندس بازرگان مىفرمودند تكامل فردى بر مسألهء اثبات روح تطبيق نمىكند . آقاى مطهرى فرمودند استدلال قرآن دربارهء تكامل فردى است . البته استدلال قرآن روى تكامل فردى است ولى نبايست تكامل را به آن معنا بگيريم .
درجاتى كه قرآن در خلقت متذكر مىشود :
« ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ . . .
ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ »
توجه به نتيجهدار بودن اين تغييرات است . قرآن نوع اين تبديل هدايت شده را مىخواهد بيان كند . قرآن نظرش اين است كه اگر اين تغييرات تغييرات هدايت شدهاى نبود ممكن بود مضر واقع شود و اصلا اين انرژى هدر برود ، در حالى كه شما مىبينيد اين تغييرات مفيد واقع شده است . پس يك مدبّرى هست كه اين تغييرات را يك تغييرات هدايت شدهاى مىكند تا نتيجهء