عنصر اول و دوم در داخل خود روح است ( 1 ) . مىگفتند شما خيال كردهايد كه روح جسم نيست ؟ روح هم خودش جسم دارد و ما الآن داراى دو جسم هستيم : يك جسم جسم مادى و جسم ديگر جسم روحى ، و جسم روحى ما داراى ابعاد است و مفاهيم رياضى را كه ما در ذهن خودمان تصور مىكنيم و ابعاد برايش خلق مىكنيم و در عالم ذهن تقسيم مىكنيم ، واقعا ما بعد رياضى را در ذهن خودمان خلق مىكنيم و رويش حساب مىكنيم ، نه اينكه آن كه در ذهن ماست بعد ندارد و فقط تصورى است از بعد ، تصور بعد غير از خود بعد است . ما هر جا كه دربارهء رياضيات فكر مىكنيم و همهء ابعادى را كه تصور مىكنيم ، نه اين است كه ابعاد خارج را مىبينيم ، بلكه همان ابعاد ابعادى است كه ذهن ما قدرت خلاقيت آن را دارد و آن ابعاد را در خودش خلق مىكند .
معاد از نظر ملا صدرا
امثال ملا صدرا گفتهاند معاد جسمانى است اما همهء معاد جسمانى را بردهاند در داخل خود روح و عالم ارواح ، يعنى گفتهاند اين خصايص جسمانى در عالم ارواح وجود دارد ، اين فاصلهاى كه قدما از قبيل بو على ميان روح و جسم قائل بودهاند و فقط عقل را روحى مىدانستند و غير عقل را روحى نمىدانستند ، اين فاصله وجود ندارد . اما البته اين مطلب هم مشكل را حل نكرده است ، يعنى ما اين را با مجموع آيات قرآن نمىتوانيم [ تطبيق كنيم ] . با اينكه حرف خيلى خوبى است و آن را با دلايل علمى هم مىشود تأييد كرد ولى معاد قرآن را با اين مطلب نمىشود توجيه كرد ، چون معاد قرآن تنها روى انسان نيست ، روى همهء عالم است . قرآن اساسا راجع به عالم ماده بحث مىكند نه تنها انسان :
« إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ، وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ ، وَ إِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ »
( 2 ) مربوط به قيامت است ، « يَوْمَ تُبَدَّلُ الارْضُ غَيْرَ الارْضِ » فقط ارض روح ما را نمىگويد ، قرآن ارض ( همين زمين ) را دارد مىگويد ، و ساير آياتى كه در قرآن هست .
اينجا چيزهايى بوده است كه علم قديم قاصر بوده و نمىتوانسته از اينجا يك قدم
هامش
( 1 ) . البته عنصر دوم ( انرژى ) را نمىشناختند ، ولى جسم را مىشناختند .
( 2 ) . تكوير / 1 - 3 .