مىكند ، وجدان شما حكم مىكند كه از او نبايد پيروى كنيد . اگر از او پيروى كنيد ، در نزد خدا مقصر و مسئول هستيد . آنجا امام به قضاوتهاى اولى وجدانى و به الهاماتى كه هر كسى دارد استناد كرد .
قرآن كريم تعبير ديگرى دارد ، مىفرمايد :
« لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ »
( 1 ) بگو من قسم به روز قيامت نمىخورم ، نه قسم به روز قيامت . اين « نه قسم به روز قيامت » يعنى ديگر نزديك است كه من قسم بخورم . مثل اينكه بگوييم : نه به جان شما ، به جان خودم . اين « نه به جان شما » يعنى الآن مىخواهم قسم بخورم . حالا بعضيها هم گفتهاند نه ، مطلب اين جور نيست [ بلكه خداوند مىفرمايد ] قسم مىخورم به روز قيامت . حالا بحث ما در اين زمينه نيست . نه قسم به روز قيامت و نه قسم به نفس ملامتگر . قيامت و نفس ملامتگر پشت سر همديگر ذكر شده است . قيامت يوم الحساب است ، روز محاكمه است ، روزى است كه به خوبيها و بديها رسيدگى مىشود ، ولى خدا و عالم بزرگ است كه اعمال انسان را در مقياس خوب و بد مىگذارد و خوب و بد را به انسان مىنماياند . نفس ملامتگر نفسى است كه خود انسان را ملامت مىكند . خداوند يك قيامتى ، يك ميزانى ، يك ترازوى حسابى در وجدان و در دل و نفس خود انسان قرار داده ، به طورى كه همان كسى كه كار بد مىكند ، بعد كه خلوت مىشود ، خودش دربارهء آن كار بد مىانديشد ، خودش خودش را ملامت مىكند ، يعنى خودش يك ميزان حسابى ، ميزان محاكمهاى تشكيل مىدهد . اين كسى كه خودش را ملامت مىكند ، تا خودش نتواند دربارهء خودش قضاوت كند ، مىتواند ملامت كند ؟ نه ، خودش دربارهء خودش قضاوت مىكند و دربارهء خودش حكم صادر مىكند ، خودش را محكوم مىكند ، بعد از محكوميت است كه ملامت مىكند . اين قضاوت همان قضاوت وجدانى است .
خداوند در نفس انسان اين حكم و قضاوت و الهام را آفريده است كه همان .
جنايتكار هم هر كارش بكنند ، آخر خودش مىفهمد جنايت مىكند و خودش را ملامت مىكند ، و تجارب نشان داده است كه جنايتكارها آخر دچار بيماريهاى روانى ، روحى ، عصبى مىشوند . علتش چيست ؟ علتش اين است كه جنايتكار هر كار بكند ، آخرش نمىتواند وجدان خودش را از ميان ببرد ، هميشه از داخل وجدان ضربه مىبيند ،
هامش
( 1 ) . قيامت / 1 و 2 .