كار پاكىاش را ، يعنى نفس بشر كه خلق شده است ، اين الهام هم به او داده شده ، زشت را خودش مىفهمد ، پاكى و تقوا را هم مىفهمد ، اين ديگر دليل نمىخواهد ، تجربه نمىخواهد ، معلم هم نمىخواهد ، بدون معلم و بدون تجربه اين را مىفهمد .
الآن يك حديثى يادم آمد كه چون حديث خيلى خوبى است ، برايتان عرض مىكنم . در ذيل آيهء
« وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ »
( 1 ) كه از عوام و امّيّيون يهود انتقاد شده است ، شخصى از امام صادق ( عليه السلام ) سؤال كرد كه آخر اينها چه تقصيرى دارند ؟ اينها عوامند ، هر تقصيرى كه هست ، به گردن علماى آنهاست . چرا قرآن حتى عوام الناس آنها را هم مورد عتاب قرار مىدهد ؟ يك حديث خيلى مفصلى است كه در يك سخنرانى كه در انجمن ماهانهء دينى تحت عنوان « اجتهاد در اسلام » كردم هست و در بحثى دربارهء مرجعيت هم عين همان تكرار شده است . من حديث را مفصل در آنجا نقل كردم ، بازهم همهء حديث نيست . امام بعد از آنكه شرح مفصلى در آنجا مىدهد كه تقليد و تبعيت مردم عوام از علما دو نوع است : يك نوع ، نوع لازمى است و يك نوع نوعى است كه جايز نيست ، مىفرمايد : بله ، عوام هم مقصرند . چرا عوام مقصرند ؟ فرمود : براى اينكه عوام مىديدند كه اين علما به آنچه خودشان مىگويند عمل نمىكنند :
« وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا »
( 2 ) ،
« وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ »
( 3 ) مىديدند خودشان از يك طرف مىگويند در كتاب آسمانى ربا حرام است ، اما مىخورند ، رشوه حرام است ، ولى مىخورند . بعد فرمود : « وَ قَدِ اضْطُرّوا بِمَعارِفِ قُلُوبِهِمْ . . . » مضمونش اين است كه اضطرارا همهء افراد بشر روى معرفتى كه در قلبشان قرار داده شده ، اين را مىفهمند كه اگر يك آدمى به كار خوبى دعوت كرد و خودش عمل نكرد ، نبايد از او پيروى كرد .
تقصير عوام اينجاست كه از آن الهام الهى خودش پيروى نمىكند ، از آن قضاوت اولى وجدانى خودش پيروى نمىكند . همه چيز را كه نبايد در مدرسه به آدم ياد داده باشند . همه چيز را كه نبايد آدم اول يك بار تجربه كرده باشد بعد آموخته باشد ، كه بگوييد بايد يك دور تجربه كند ، بعد بياموزد . نه ، همين خودش كافى است ، همينكه شما ديديد عالم و رهبر به يك چيز دعوت مىكند ولى خودش بر خلاف آن عمل
هامش
( 1 ) . بقره / 78 .
( 2 ) . نساء / 161 .
( 3 ) . مائده / 63 .