نمونههايى از هدايتهاى مرموز در حيوانات
در آن جلسه عرض كرديم كه انواع هدايتها هست : هدايتى كه در جمادات هست ، در نباتات هست ، در حيوانات و در انسان هست . راجع به هدايتهاى مرموزى كه در حيوانات است - كه ما مكرر گوشزد كردهايم - كتابها نوشتهاند ، احتياجى نيست كه ديگر ما بخواهيم بحث كنيم كه يكى از عجايب عالم آن چيزهايى است كه مىگويند در حيوانات وجود دارد و اسم آنها را « غريزه » مىگذارند ، [ يعنى ] راهيابىهايى كه حيوان دارد و با هيچ اصلى هم قابل توجيه نيست . حيوانات هر مقدار ضعيفتر باشند - مخصوصا حشرات - غرائز قويترى دارند ، و مىگويند انسان چون داراى عقل و شعور و زندگى اجتماعى است ، اينها آمده جانشين غرائز شده ، يعنى نوعى هدايت ديگر دارد كه جانشين آن هدايت قبلى شده است . هدايت حيوان متناسب با همان مرحله از وجود اوست و هدايت انسان كه هدايت عقل و علم و زندگى اجتماعى و تعاونى است ، مطابق مرحلهء انسانيت انسان است . البته انسان هم از هدايت غريزه بىبهره نيست .
مخصوصا در حشرات غرائز بسيار حيرتآورى وجود دارد ، از زنبور عسل و مورچه و عنكبوت ( عنكبوت آبى و عنكبوت خاكى ) و موريانه و . . . اينها را چون در قرآن اسمشان برده شده نام مىبريم . قرآن مىفرمايد :
« وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ »
( 1 ) . راجع به اين ، امروز فرضيههايى وجود دارد ولى فرضيههايى كه تأييد نشده است ، بلكه رد شده است . بعضى احتمال دادهاند كه زنبور عسل ، اين كار خودش را كه مىداند [ چگونه ] انجام بدهد ، شايد از راه تعليم و تعلم انجام مىدهد ولى ما هنوز كشف نكردهايم ، يعنى زنبور عسلهاى چندين هزار سال پيش ، از روى تجربه كار خودشان را ياد گرفتهاند و يك نوع تفهيم و تفاهم ميان آنها و نسلهاى آيندهشان هست كه ما نمىدانيم ، بعد به اينها تعليم مىكنند و ياد مىدهند .
اين فرضيه در زمينهء وجود غرائز در انواعى از حيوانات كه نسل گذشته و نسل آينده يكديگر را نمىبينند رد شده است . خيلى از حيوانات هستند كه مقارن يا قبل از
هامش
( 1 ) . نحل / 68 .