انتخاب كند - كار ماشين نيست ، چون انتخاب كردن با آينده ارتباط دارد يعنى حساب مىكند براى آينده چه مناسبتر است ، از ميان چند چيزى كه الآن حاضر است يكى را براى آينده انتخاب مىكند ، اين با ساختمان ماشينى - هر اندازه كه اين ساختمان ماشينى مكمّل باشد - جور در نمىآيد . [ اينكه ] ماشين خودش را با محيط منطبق كند ، يعنى مثلا شما يك جملهاى را مىخواهيد با ماشين بزنيد ، اتفاقا كسى وارد مىشود ، شما مجبوريد كه حرف را جورى بزنيد كه اسباب سوء تفاهم براى او نشود ، ماشين خودش را با اين محيط منطبق كند ، شما يك جورى مىزنيد ولى او آن طور براى آن آدم ترجمه كند كه متناسب با حيات اين ماشين و صاحبش باشد ، خودش را تغيير بدهد ، خودش در خودش ، در كار خودش ، در وضع خودش تغييرات ايجاد كند ، اگر خرابى و نقصى در او واقع شد ، خودش از نو خودش را بسازد ، [ اين خرابى و نقص را ] احساس كند ، به مقدار لازم هم كه ساخت بعد ديگر از ساختن آن دست بردارد ، [ چنين چيزى ممكن نيست ] .
آنچه كه در مورد ذى حياتها گفتهاند اين جور چيزهاست ، يعنى در طرز كار ذى حياتها اين جور امور است : انتخاب وجود دارد ، قدرت تغيير دادن در خود و در مسير به تناسب عوامل خارجى و امور اتفاقى وجود دارد ، يك امرى اتفاقا پيش مىآيد ، او طرز كار خودش را عوض مىكند . من در جلسهء گذشته مثال زدم به اين كه مىگويند مرغ اگر مدتى احتياج به جنگ با خروس پيدا كند ، كم كم آن سيخك پشت پايش پيدا مىشود ، بعد ديدم كه اين [ انطباق با محيط ] خيلى زياد است ، در علم امروز خيلى چيزها پيدا شده كه اينها در مقابلش چيزى نيست . مىگويند بعضى حيوانات هستند كه قدرت عضوسازى آنها فوق العاده است . در هر جاندارى قدرت ساختمان در يك حد محدود هست . مثلا در ما اگر زخمى پيدا بشود ، اگر پوست جراحت بردارد ، بعد ترميم مىشود ، به اندازهء لازم هم كه ترميم شد ، دستگاه از كار خودش دست بر مىدارد .
ولى اگر دست انسان بريده شود ، اين قدرت كه دستى از نو بسازد نيست . اما مىگويند بعضى حيوانات مثل خرچنگ اين جور هستند كه حتى اگر پايش را ببريد خودش دو مرتبه از نو يك پاى جديد براى خودش مىسازد ، آن قدر هم مىسازد و مشغول ساختمان است كه احتياج ايجاب كند يعنى براى آيندهاش لازم دارد ، همين قدر كه احتياج رفع شد ، دست از كار خودش برمىدارد .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 129
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٢٩