مسألهء امامت را اگر از وجهههاى اجتماعى و سياسى ، يعنى از وجههء حكومت و رهبرى در نظر بگيريم ، نظير عدل است ، يعنى داخل در حوزهء امور ايمانى نيست ؛ و امّا اگر از جنبهء معنوى بنگريم ، يعنى از آن نظر كه امام - به اصطلاح احاديث - « حجّت خدا » و « خليفة اللّه » است و رابطهاى معنوى ميان هر فرد مسلمان و انسان كامل هر زمان ضرورى است ، جزء مسائل ايمانى است .
اكنون يك عقايد خاصّ كلامى شيعه را ، اعمّ از اصول پنجگانهء فوق الذكر و غير آنها ذكر مىكنيم :
توحيد . توحيد جزء اصول پنجگانهء معتزله نيز بود همچنانكه جزء اصول اشاعره نيز هست با اين تفاوت كه توحيد مورد نظر معتزله كه مشخّص مكتب آنها به شمار مىرود توحيد صفاتى است كه مورد انكار اشاعره است و توحيد مورد نظر اشاعره كه مشخّص مكتب آنها به شمار مىرود توحيد افعالى است كه مورد انكار معتزله است .
قبلا گفتيم كه توحيد ذاتى و توحيد در عبادت چون مورد اتّفاق همه است از محلّ بحث و نظر خارج است .
اكنون ببينيم كه توحيد مورد نظر شيعه چه توحيدى است ؟
توحيد مورد نظر شيعه - علاوه بر توحيد ذاتى و توحيد در عبادت - هم شامل توحيد صفاتى است و هم شامل توحيد افعالى ؛ يعنى شيعه در بحث صفات طرفدار توحيد صفاتى است و در بحث افعال طرفدار توحيد افعالى ، امّا توحيد صفاتى شيعه با توحيد صفاتى معتزله متفاوت است ، توحيد افعالى او نيز با توحيد افعالى اشاعره مغايرت دارد .
توحيد صفاتى معتزله به معنى خالى بودن ذات از هر صفتى و به عبارت ديگر به معنى فاقد الصفات بودن ذات است ، ولى توحيد صفاتى شيعه به معنى عينيّت صفات با ذات است ( 1 ) . تفصيل اين مطلب را از كتب كلام و فلسفهء شيعه بايد جستجو كرد .
هامش
( 1 ) . آنچه به معتزله دربارهء صفات نسبت داده مىشود همين است كه گفته شد . حاجى سبزوارى مىگويد :الاشعرى بازدياد قائلة * و قال بالنّيابة المعتزلةولى از برخى از معتزله ، مانند ابو الهذيل ، تعبيراتى نقل مىشود كه مفادش عين آن چيزى است كه شيعه قائل است .